20 najlepszych filmów o sygnalistach

Motyw sygnalisty jest popularny w filmach. W ciągu ostatnich dekad w Hollywood i w Europie powstało wiele takich produkcji. Każdy z tych filmów opowiada historię fikcyjną albo prawdziwą, choć coraz więcej fabuł opiera się na faktach.

Filmy pomogły zmienić stereotyp sygnalisty i zaczęły budować szacunek dla jego ważnej roli społecznej. Wcześniej sygnaliści byli kojarzeni z osobami nieetycznymi, które zniesławiały i pomawiały innych.

Podejście to zmieniało się na przestrzeni lat, kiedy na jaw wychodziły oszustwa finansowe i inne wykroczenia popełniane przez znane osoby czy wielkie korporacje. W efekcie powstał nowy obraz sygnalisty przeciwstawiającego się korupcji, nielegalnemu prowadzeniu interesów czy wyzyskowi ludzi. Zaczęto pokazywać go jako bohatera, a filmy o sygnalistach pomogły utrwalić ten punkt widzenia.

Warto obejrzeć prawdziwe historie z życia Edwarda Snowdena, Michaela Claytona, Karen Silkwood i wielu innych sygnalistów. Ujawnili oni nadużycia firm chemicznych, wielkiego przemysłu tytoniowego, machinacje korporacji albo nieczystą grę rządów.

Warto zauważyć, że wiele z tych historii ujrzało światło dzienne dzięki niezależnemu i wolnemu dziennikarstwu śledczemu. Z sygnalistami często współpracowali reporterzy The Washington Post, The New York Times i wielu innych redakcji.

Zepsuta krew (2022)

Serial opowiada prawdziwą historię kariery Elizabeth Holmes (Amanda Seyfried) i założonej przez nią firmy Theranos.

W ośmiu odcinkach śledzimy dążenia Holmes do tego, by zostać wynalazczynią i miliarderką na miarę Steve'a Jobsa. Miała tego dokonać za pomocą urządzenia Edison, zdolnego analizować krew z zaledwie kilku kropli w sposób szybki i wielowymiarowy.

Ta oparta na faktach historia kończy się w momencie, w którym pracownicy Theranosa demaskują oszustwo i stają się prawdziwymi sygnalistami, ujawniając, jak tak naprawdę realizowano rewolucyjny projekt.

Sama Holmes zaczęła odsiadywać 11¼-letni wyrok federalny w więzieniu FPC Bryan w Teksasie 30 maja 2023 roku, a jej termin zwolnienia został później skrócony za dobre sprawowanie - finał serialu można dziś sprawdzić w kalendarzu.

The Inventor: Out for Blood in Silicon Valley (2019)

Dokument o najsłynniejszym startupie biotechnologicznym XXI wieku i o życiu jego założycielki Elizabeth Holmes.

Theranos pracował nad miniaturyzacją aparatury do analizy krwi. Reżyser pokazuje, jak ogromną wagę przykładano w firmie do marketingu i kontaktów z mediami, ignorując jednocześnie pion badawczo-rozwojowy i opinie autorytetów medycznych.

Szefowie firmy Elizabeth Holmes i Sunny Balwani sprawiali wrażenie, jakby naprawdę wierzyli w sukces swojego projektu. Chętnie sięgali po pieniądze inwestorów i po zaufanie pacjentów.

Czas pokazał, że projekt nie działa, a Holmes zamiast przyznać się do biznesowej porażki wybrała kłamstwo.

Official Secrets (2019)

„Official Secrets” to prawdziwa historia brytyjskiej sygnalistki, która ujawniła tajne informacje o nielegalnej operacji szpiegowskiej Agencji Bezpieczeństwa Narodowego (NSA) związanej z rozpoczęciem wojny w Iraku.

W 2003 roku Katharine Gun przekazała mediom notatkę o wspólnej amerykańsko-brytyjskiej operacji szpiegowania dyplomatów Rady Bezpieczeństwa ONZ. Operacja miała wpłynąć na rezolucję popierającą inwazję na Irak. Notatkę opublikowała gazeta The Observer, wzbudzając zainteresowanie opinii publicznej i mediów. W wyniku śledztwa Gun przyznała się do przecieku, została aresztowana i oskarżona o naruszenie ustawy o tajemnicy państwowej.

Katharine korzysta z pomocy prawników organizacji Liberty. Linia obrony argumentuje, że działała ona z lojalności wobec własnego kraju, próbując zapobiec nielegalnej wojnie w Iraku. Wychodzi też na jaw, że prokurator generalny zmienił swoje stanowisko w sprawie legalności wojny po spotkaniu z prawnikami administracji Busha.

W dniu procesu wszystkie zarzuty przeciwko Katharine zostają wycofane, ponieważ oskarżenie musiałoby ujawnić fałszywe pretensje rządu do prowadzenia wojny. Film pokazuje ludzką cenę wojny w Iraku. Kończy się wystąpieniem Katharine przed mediami po umorzeniu sprawy.

Pralnia (2019)

„Pralnia” to biograficzny komediodramat z Meryl Streep w roli głównej. Fabuła to kolejna historia z życia wzięta. Opowiada o praniu pieniędzy, rajach podatkowych i łapówkach służących unikaniu podatków. Anonimowy sygnalista ujawnia dane z czołowej kancelarii prawnej nadzorującej te procedery. Prowadzi to do wycieku tzw. Panama Papers i wszczęcia śledztw gospodarczych w ponad 80 krajach przeciwko konkretnym osobom i firmom.

Konsorcjum dziennikarzy, które przekopało wyciekłe dokumenty, otrzymało Nagrodę Pulitzera 2017 roku w kategorii dziennikarstwa wyjaśniającego, a kolejne przecieki, Paradise Papers i Pandora Papers, przez wiele lat pokazywały opinii publicznej te same fasadowe spółki.

Raport (2019)

„Raport”, jeden z filmów o sygnalistach, to oparty na prawdziwych wydarzeniach thriller polityczny, którego głównym tematem jest działalność CIA. Grany przez Adama Drivera urzędnik Daniel Jones ujawnia w swoim raporcie liczącym ponad sześć tysięcy siedemset stron fakty o metodach przesłuchań i torturowania więźniów przez CIA. Rząd zdecydował, że te dane mają pozostać tajemnicą państwową, dopóki Jones ich nie opublikował.

Mroczne wody (2019)

„Mroczne wody” powstały w oparciu o artykuł z magazynu The New York Times z 2016 roku pod tytułem „Prawnik, który stał się najgorszym koszmarem firmy DuPont” autorstwa Nathaniela Richa.

W biograficznej roli adwokata korporacyjnego Roberta Bilotta Mark Ruffalo walczy z międzynarodową firmą chemiczną DuPont. Temat dotyczy zanieczyszczenia wód, w wyniku którego masowo wymierają zwierzęta z okolicy.

Sprawa nie skończyła się na ekranie: w 2023 roku DuPont razem z Chemours i Cortevą zawarły z amerykańskimi wodociągami publicznymi ugodę na 1,185 miliarda dolarów w sprawie skażenia związkami PFAS, tą samą rodziną „wiecznych chemikaliów”, wokół których Bilott zbudował pierwotną sprawę.

Czwarta władza (2017)

W 1965 roku korespondent wojenny i analityk wojskowy Daniel Ellsberg jest świadkiem wojny w Wietnamie. Po powrocie do Stanów Zjednoczonych dostrzega spisek rządu: prasę fałszywie zapewniano o pomyślnym przebiegu wojny. Ellsberg postanawia wykraść pentagońskie akta dotyczące konfliktu. Odkrywa, że kolejni prezydenci USA ukrywali niewygodne fakty.

Po latach reporterzy The Washington Post zostali poinformowani o istnieniu tych dokumentów i, publikując je, wstrząsnęli opinią publiczną.

Sam Ellsberg zmarł 16 czerwca 2023 roku w wieku 92 lat, kilka miesięcy po ogłoszeniu, że choruje na raka trzustki. Pół wieku między wyciekiem a śmiercią spędził, otwarcie wspierając sygnalistów i krytykując politykę nuklearną.

Snowden (2016)

Jedna z wielu produkcji o Edwardzie Snowdenie. W czasie współpracy z CIA Snowden (Joseph Gordon-Levitt) skopiował i ujawnił światu dane wywiadowcze amerykańskiej Agencji Bezpieczeństwa Narodowego NSA. Tajne dokumenty rozprowadził za pośrednictwem dziennikarzy śledczych.

W ten sposób Snowden podzielił się z milionami ludzi prawdą o tym, jak władze używają prywatnych urządzeń i jakimi nielegalnymi technikami inwigilacji posługuje się NSA, by śledzić zwykłych obywateli.

Rosja przyznała mu obywatelstwo we wrześniu 2022 roku i Snowden nadal mieszka w Moskwie z rodziną. Tego epilogu film z 2016 roku nie mógł jeszcze pokazać.

Piąta władza (2013)

„Piąta władza” to kolejny film o sygnalistach. Opowiada historię WikiLeaks i jej założycieli, Juliana Assange'a i Daniela Domscheit-Berga. Platforma została stworzona dla sygnalistów, aby mogli anonimowo zgłaszać nadużycia, przesyłać tajne dokumenty i ujawniać tajemnice państwowe oraz przestępstwa korporacji. Z biegiem czasu zarządzanie cudzymi tajemnicami państwowymi rodzi dylematy i zmusza do refleksji nad konsekwencjami pozostawienia ich w ukryciu.

Film pokazuje również okres, w którym Assange ukrywa się przed aresztowaniem w londyńskiej ambasadzie Ekwadoru.

Warto dodać, że Daniel Domscheit-Berg napisał książkę o swoim wkładzie w WikiLeaks, na podstawie której powstał ten film.

Sprawa samego Assange'a zakończyła się w czerwcu 2024 roku: po latach spędzonych w więzieniu Belmarsh zawarł ugodę z amerykańskimi prokuratorami, przyznał się przed sądem na wyspie Saipan do jednego zarzutu z ustawy o szpiegostwie, otrzymał karę odpowiadającą okresowi już odbytemu i wrócił jako wolny człowiek do Australii.

Demaskatorka (2010)

W 2010 roku Rachel Weisz zagrała w opartym na faktach filmie o sygnalistce. Wcieliła się w policjantkę Kathryn Bolkovac, która po zakończeniu wojny w latach 90. bierze udział w misji ONZ w Bośni i Hercegowinie. W powojennej Bośni odkrywa nielegalny proceder handlu kobietami oraz zaangażowanie w niego zarówno lokalnych władz, jak i dyplomatów i urzędników ONZ.

Historia ta została opisana także przez samą Bolkovac w książce „The Whistleblower” z podtytułem „Sex Trafficking, Military Contractors, and One Woman's Fight for Justice”.

Intrygant (2009)

Kolejnym filmem wartym wspomnienia jest „Intrygant” z 2009 roku, z Mattem Damonem w roli głównej. To historia Marka Whitacre'a, wiceprezesa firmy produkującej dodatki do paszy. Whitacre, oprócz korzyści osobistych, zostaje informatorem FBI i kluczowym świadkiem, który podejmuje współpracę po to, by zbudować oskarżenie o zmowę cenową. Decyduje się wykraść firmowe dokumenty i ujawnić nielegalny spisek mający ustalać ceny w jego firmie.

Człowiek, który pokonał Pentagon (2009)

„Człowiek, który pokonał Pentagon” opowiada historię Daniela Ellsberga, byłego analityka wojskowego i człowieka Pentagonu od zadań specjalnych. W 1971 roku przekazał on ściśle tajne dokumenty redakcji The New York Times, ukazując tym samym kłamstwa o wojnie w Wietnamie powtarzane przez pięciu prezydentów USA i rząd Stanów Zjednoczonych. Wyciekłe dokumenty, znane jako Pentagon Papers, pokazały, jak niszczycielski był wpływ wojny na miliony istnień ludzkich. Doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego Henry Kissinger nazwał Ellsberga „najbardziej niebezpiecznym człowiekiem w Ameryce”, którego trzeba powstrzymać.

Mimo groźby 115 lat więzienia za szpiegostwo i spisek Ellsberg nie ustąpił. Jego działania przyczyniły się do ostatecznego zakończenia wojny w Wietnamie. Wydarzenia wokół Pentagon Papers doprowadziły wprost do afery Watergate i upadku prezydenta Nixona.

„Człowiek, który pokonał Pentagon” pokazuje kulisy tej prawdziwej historii. Zawiera wywiady z Ellsbergiem, jego rodziną, współpracownikami, krytykami, urzędnikami państwowymi, weteranami z Wietnamu, działaczami antywojennymi, postaciami z afery Watergate, prawnikami i dziennikarzami. W filmie usłyszymy też taśmy z rozmowami prezydenta Nixona i jego bliskiego kręgu doradców, które dają pełen obraz wydarzeń, jakie zmieniły amerykańską debatę polityczną.

Ellsberg dożył chwili, w której większość tych debat wróciła w nowej odsłonie. Zmarł w domu w Kalifornii latem 2023 roku, mając 92 lata. Przeżył czterech z pięciu prezydentów, których wietnamskie zapiski pomógł odsłonić.

Michael Clayton (2007)

Twórca serii o Bournie, Tony Gilroy, nakręcił dramat pod tytułem „Michael Clayton”. W głównej roli obsadził George'a Clooneya, doświadczonego prawnika, który na co dzień zajmuje się obroną interesów nieetycznych przedsiębiorstw. Bohater wpada w gęstą sieć szpiegostwa korporacyjnego, w które zamieszany jest jeden z klientów kancelarii. Clayton postanawia zacząć grać uczciwie, zdemaskować nieprawidłowości i działać wbrew interesom swojego mocodawcy. Druga z gwiazd, Tilda Swinton, jako bezwzględna prawniczka rozgrywa wiele scen pełnych napięcia.

Ukazany w filmie niepokój, strach, a nawet zachowania paranoiczne obrazują emocje, które często towarzyszą sygnalistom.

Daleka północ (2005)

W 2005 roku powstało dzieło Niki Caro pt. „Daleka północ”. Ten oparty na faktach film przyniósł odtwórczyniom głównych ról, Charlize Theron i Frances McDormand, nominacje do Oscara w kategorii najlepsza aktorka. Theron wcieliła się w postać górniczki Josey Aimes, ofiary przemocy wobec kobiet w środowisku górników. Aimes stoi za pierwszym w historii USA pozwem zbiorowym o molestowanie seksualne.

Film „Daleka północ”, oparty na prawdziwej historii, odegrał ważną rolę w budowaniu bardzo silnego ruchu społecznego #MeToo.

Z perspektywy lat film czyta się inaczej: kiedy #MeToo stało się masowym ruchem w 2017 roku, okazało się, że konstrukcja prawna zbudowana przez Lois Jenson w sprawie Jenson v. Eveleth stanowi fundament wielu późniejszych pozwów o molestowanie.

Wierny ogrodnik (2005)

Ten film powstał jako adaptacja powieści „Wierny ogrodnik”. W rolach głównych wystąpili Ralph Fiennes i Rachel Weisz. Weisz zagrała aktywistkę i żonę brytyjskiego dyplomaty oraz zapalonego ogrodnika Justina Quayle'a. Małżeństwo mieszka w Kenii. Kobieta zostaje zamordowana po odkryciu nielegalnych praktyk firmy farmaceutycznej, powiązanych ze zgonami miejscowej ludności i z badaniami nad nowym lekiem.

W fabule „Wiernego ogrodnika” przewijają się motywy wyzysku społeczności Trzeciego Świata i chciwości korporacji kosztem zdrowia ludzi.

Dbałość głównego bohatera o jego rośliny to wątek powracający w tle. Stąd właśnie pochodzi tytuł filmu „Wierny ogrodnik”.

Erin Brockovich (2000)

Julia Roberts wcieliła się w opartym na faktach filmie „Erin Brockovich” w postać bohaterki, która organizuje formalną krucjatę przeciwko firmie Pacific Gas & Electric (PG&E). Koncern poważnie zanieczyścił wody gruntowe rakotwórczymi związkami sześciowartościowego chromu w małym miasteczku Hinkley w Kalifornii. W efekcie skażeniu uległa woda z wodociągów, a wielu członków lokalnej społeczności doznało nieodwracalnego uszczerbku na zdrowiu i w życiu osobistym.

Postawa Brockovich doprowadziła do zwycięstwa. Poszkodowanym wypłacono najwyższe w historii USA odszkodowanie za zatrucie środowiska.

Produkcja przyniosła 18 nagród filmowych i 32 nominacje. Warto wspomnieć też o Oscarze dla Julii Roberts w kategorii najlepsza aktorka.

Informator (1999)

Rolę sygnalisty w filmie „Informator” zagrał Russell Crowe. Ten oparty na faktach film opowiada historię Jeffreya Wiganda, biochemika i pracownika koncernu tytoniowego. Wigand wyciągnął na światło dzienne nieuczciwe praktyki pracodawców, którzy w czasie produkcji dodawali do tytoniu nielegalne substancje uzależniające. Tajemnice tej branży okazały się szokujące. Szczegóły sprawy opisało Vanity Fair w artykule „The Man Who Knew Too Much” z maja 1996 roku.

Silkwood (1983)

Dramat „Silkwood” opowiada prawdziwą historię Karen Silkwood, pracownicy elektrowni jądrowej. Firma naruszała prawa pracownicze gwarantowane ustawami i wewnętrznymi regulaminami, co bezpośrednio wpływało na zdrowie i bezpieczeństwo zespołu. Silkwood zamierzała przekazać dowody nadużyć dziennikarzom śledczym, jako tajne dokumenty przeznaczone dla opinii publicznej. W drodze na umówione spotkanie, na którym miała udowodnić nielegalne praktyki swoich pracodawców, zginęła w niewyjaśnionych okolicznościach. Jej śmierć do dziś pozostaje zagadką.

Główne role sygnalistek i pracownic elektrowni jądrowej zagrały Meryl Streep i Cher.

Wszyscy ludzie prezydenta (1976)

W 1976 roku na ekrany wszedł kolejny kultowy dziś film „Wszyscy ludzie prezydenta”. W rolach głównych wystąpili Robert Redford i Dustin Hoffman. Film opowiada o aferze Watergate, jednym z największych skandali politycznych w USA.

Sygnalistą w tej sprawie była postać zwana „Głębokim Gardłem”. Przekazywała ona anonimowo istotne dla śledztwa informacje za pośrednictwem reporterów The Washington Post, Boba Woodwarda i Carla Bernsteina.

Dopiero w 2005 roku media ujawniły, że Głębokim Gardłem był Mark Felt, ówczesny wicedyrektor FBI. Felt zmarł w grudniu 2008 roku, trzy lata po wyjściu z anonimowości.

Serpico (1973)

Jedną z pierwszych historii kinowych wykorzystujących motyw sygnalisty jest film „Serpico” z 1973 roku. Główną rolę zagrał Al Pacino, wcielając się w postać prawdziwego nowojorskiego policjanta Franka Serpico, który wbrew wszelkim przeciwnościom próbuje ujawnić nielegalne działania swoich przełożonych.

Scenariusz oparty jest na biografii Serpico, policjanta, który jako sygnalista doprowadził do wszczęcia śledztwa w sprawie korupcji w nowojorskiej policji.

Prawdziwy Serpico nadal żyje: w lutym 2022 roku, niemal pół wieku po tym, jak postrzelono go w twarz podczas akcji narkotykowej na Brooklynie, NYPD wreszcie wręczyło mu certyfikat Medalu Honoru, który departament wstrzymywał przez pięćdziesiąt lat.