Daniel Ellsberg ujawnił 7000 stron Pentagon Papers

Daniel Ellsberg był analitykiem wojskowym z dostępem do informacji ściśle tajnych. W 1971 roku przekazał prasie liczące 7000 stron tajne studium na temat wojny w Wietnamie. Rząd postawił mu zarzuty na podstawie ustawy o szpiegostwie, a groziło mu nawet 115 lat więzienia. Potem sprawa się rozsypała, a jego przeciek na nowo ukształtował wolność prasy w Ameryce.

Kim był Daniel Ellsberg?

Daniel Ellsberg był amerykańskim analitykiem wojskowym i ekonomistą. Urodził się w 1931 roku, a zmarł w 2023. Pomagał planować wojnę w Wietnamie od środka, a potem zwrócił się przeciwko niej. Ujawnienie przez niego Pentagon Papers uczyniło go jednym z najsłynniejszych sygnalistów w historii.

Daniel Ellsberg na konferencji prasowej w Nowym Jorku w 1972 roku.
Bernard Gotfryd, Library of Congress (public domain)

Ellsberg nie był człowiekiem z zewnątrz. Zdobył dyplom na Harvardzie i służył jako oficer Korpusu Piechoty Morskiej USA. W 1959 roku dołączył do RAND Corporation, ośrodka analitycznego doradzającego wojsku. Pracował nad planami wojny nuklearnej i badał, jak przywódcy podejmują decyzje w warunkach ryzyka. Niewielu ludzi znało tajne mechanizmy amerykańskiej władzy lepiej niż on.

W 1965 roku pojechał do Wietnamu, by zobaczyć wojnę z bliska. Spędził tam dwa lata w służbie Departamentu Stanu. To, co zobaczył na miejscu, nie zgadzało się z pełną nadziei opowieścią, jaką rząd przedstawiał w kraju. Wrócił, wątpiąc w wojnę, którą pomagał prowadzić.

Czym były Pentagon Papers?

Pentagon Papers były tajnym rządowym studium na temat wojny w Wietnamie. Liczyły około 7000 stron w 47 tomach. Sekretarz obrony Robert McNamara zlecił przygotowanie raportu w 1967 roku. Prześledzono w nim decyzje USA w Wietnamie od 1945 do 1968 roku, a dokument nigdy nie był przeznaczony dla opinii publicznej.

Studium opowiadało druzgocącą historię. Pokazywało, że czterej prezydenci, od Trumana po Johnsona, wprowadzali opinię publiczną w błąd co do wojny. Przywódcy wiedzieli, że szanse na zwycięstwo są niewielkie. Mimo to rozszerzali wojnę i ukrywali jej prawdziwą skalę przed wyborcami i Kongresem. Odtajnione studium można przeczytać na stronie amerykańskiego Archiwum Narodowego.

Ellsberg uczestniczył w pracach nad studium w RAND, miał więc dostęp do kopii. Przeczytał całość. Przepaść między tajnym zapisem a publiczną opowieścią wstrząsnęła nim. Uznał, że Amerykanie mają prawo zobaczyć to, co on zobaczył.

Dlaczego Ellsberg je ujawnił?

Ellsberg ujawnił dokumenty, ponieważ był przekonany, że wojna opiera się na kłamstwach. Sądził, że opinia publiczna i Kongres potrzebują prawdy, by ją zatrzymać. Odwagę czerpał też od młodych mężczyzn, którzy woleli trafić do więzienia, niż walczyć w wojnie, którą uważali za niesłuszną.

Antywojenny wiec w Waszyngtonie, październik 1971, z żądaniem zakończenia wojny w Wietnamie.
Cecil W. Stoughton (public domain)

Pod koniec 1969 roku zaczął działać. Wraz ze swoim dawnym kolegą z RAND, Anthonym Russo, w tajemnicy fotokopiował całe studium, strona po stronie, noc po nocy. Czasem pomagały mu własne dzieci. Była to powolna i ryzykowna praca, która sama w sobie mogła go wpędzić do więzienia.

Najpierw spróbował oficjalnej drogi. Zaproponował dokumenty członkom Kongresu, licząc, że któryś z senatorów odczyta je do protokołu. Nikt nie chciał ich tknąć. Zwrócił się więc do prasy i przekazał studium reporterowi The New York Times.

Jak prasa wywalczyła prawo do publikacji

The New York Times zaczął drukować Pentagon Papers 13 czerwca 1971 roku. Administracja Nixona wystąpiła do sądu i uzyskała nakaz wstrzymania serii po trzech dniach. Po raz pierwszy w historii USA sąd federalny w ten sposób zablokował gazecie publikację.

Ellsberg to przewidział. Przekazał kopie The Washington Post, a potem kilkunastu kolejnym gazetom. Gdy tylko rząd uciszał jedną, kolejna podejmowała temat. Przeciek przerósł jakikolwiek pojedynczy nakaz sądowy.

Sąd Najwyższy USA w Waszyngtonie, gdzie prasa wywalczyła prawo do publikacji Pentagon Papers.
Carol M. Highsmith, Library of Congress (public domain)

Spór dotarł do Sądu Najwyższego w ciągu kilku dni. 30 czerwca 1971 roku sędziowie orzekli stosunkiem głosów 6 do 3 na korzyść gazet w sprawie New York Times Co. v. United States. Sąd uznał, że rząd nie sprostał ciężkiemu obowiązkowi dowodowemu koniecznemu, by z góry cenzurować prasę. Gazety mogły publikować i tak zrobiły.

Dlaczego postawiono mu zarzuty z ustawy o szpiegostwie?

Rząd postawił Ellsbergowi zarzuty na podstawie ustawy o szpiegostwie z 1917 roku, prawa napisanego po to, by łapać szpiegów pomagających zagranicznym wrogom. Wielka ława przysięgłych przedstawiła mu akt oskarżenia z 12 zarzutów zbrodni, w tym kradzieży i spisku. Łącznie groziło za nie maksymalnie 115 lat więzienia.

Zarzut postawił trudne pytanie, które do dziś kładzie się cieniem na sygnalistach. Ustawa o szpiegostwie nie przewiduje obrony opartej na interesie publicznym. Osoba sądzona na jej podstawie nie może powiedzieć ławie przysięgłych, dlaczego zabrała głos. Motyw nie ma w sądzie znaczenia, więc przeciek ujawniający nadużycia traktuje się tak samo jak przeciek pomagający wrogowi. Oto jak potoczyła się sprawa:

1. Październik 1969 - Ellsberg i Anthony Russo zaczynają potajemnie kopiować liczące 7000 stron studium.
2. 13 czerwca 1971 - The New York Times publikuje pierwszy materiał o Pentagon Papers.
3. Koniec czerwca 1971 - Ellsbergowi zostają postawione zarzuty, a kolejne gazety publikują dalej.
4. 30 czerwca 1971 - Sąd Najwyższy orzeka 6 do 3 na korzyść prasy.
5. Grudzień 1971 - Wielka ława przysięgłych przedstawia mu akt oskarżenia z 12 zarzutów zbrodni.
6. Styczeń 1973 - W Los Angeles rozpoczyna się jego proces.
7. 11 maja 1973 - Sędzia oddala wszystkie zarzuty.

Dlaczego oddalono wszystkie zarzuty?

Sprawę odrzucono, ponieważ rząd złamał prawo, by zaatakować Ellsberga. Sędzia orzekł, że nadużycia były tak poważne, iż zatruły cały proces. 11 maja 1973 roku sędzia William Byrne oddalił wszystkie zarzuty wobec Ellsberga i Russo.

Skala nadużyć była porażająca. Tajna jednostka Białego Domu znana jako hydraulicy włamała się do gabinetu psychiatry Ellsberga, Lewisa Fieldinga. Poszukiwali akt, którymi mogliby go zniesławić. FBI bez nakazu podsłuchiwało także jego rozmowy, a następnie zgubiło lub ukryło zapisy. Niczego z tego nie ujawniono obronie.

Dla rządu sytuacja stała się jeszcze gorsza. W trakcie trwania procesu Biały Dom potajemnie zaproponował sędziemu Byrne'owi stanowisko dyrektora FBI. Roztoczenie przed sędzią prowadzącym sprawę wizji wysokiego stanowiska było samo w sobie skandalem. Ci sami hydraulicy, którzy włamali się do gabinetu Fieldinga, wkrótce przeprowadzili włamanie w Watergate, które miało zakończyć prezydenturę Nixona.

Co Ellsberg robił po procesie

Ellsberg wyszedł na wolność i nigdy nie zamilkł. Kolejne 50 lat spędził jako działacz antywojenny i antynuklearny. Dziesiątki razy był aresztowany podczas protestów. Korzystał ze swojej dawnej pracy w RAND, by ostrzegać świat przed niebezpieczeństwem broni jądrowej.

Nie przestał też pisać. W 2017 roku opublikował The Doomsday Machine, wspomnienia z lat, gdy planował wojnę nuklearną. W 2012 roku współzałożył Freedom of the Press Foundation, organizację broniącą dziennikarzy i osób ujawniających informacje. Stał się autorytetem dla nowego pokolenia sygnalistów.

Wspierał tych, którzy ujawniali informacje po nim, i widział w nich swoich następców. Bronił Chelsea Manning, Edwarda Snowdena i Juliana Assange'a, ostrzegając, że ustawę o szpiegostwie obraca się przeciwko tym samym ludziom, których powinna chronić. Zmarł na raka 16 czerwca 2023 roku w wieku 92 lat.

Obrona, której Ellsberg nigdy nie dostał

Przeciek Ellsberga przyniósł prasie trwałe zwycięstwo, lecz niewiele zmienił dla samej osoby ujawniającej informacje. Ustawa o szpiegostwie nadal nie przewiduje obrony opartej na interesie publicznym, więc pytanie, które postawił jego proces, nigdy nie zostało rozstrzygnięte. Wyszedł na wolność dzięki własnym przestępstwom rządu, a nie dzięki jakiejkolwiek zasadzie chroniącej źródło działające w dobrej wierze.

Resztę życia poświęcił próbom zasypania tej luki. Dowodził, że prawo stworzono dla szpiegów pomagających wrogowi, a nie dla ludzi mówiących opinii publicznej prawdę. „Odwaga jest zaraźliwa", lubił powtarzać. Jedna osoba, która zabiera głos, ułatwia to następnej, i właśnie dlatego stawał u boku tych, którzy ujawniali informacje po nim.

Daniel Ellsberg: najczęściej zadawane pytania

Co ujawnił Daniel Ellsberg?

Ujawnił Pentagon Papers, liczące 7000 stron tajne studium decyzji USA w wojnie w Wietnamie. Studium pokazywało, że kilku prezydentów wprowadzało opinię publiczną w błąd co do wojny. Przekazał je The New York Times i innym gazetom w 1971 roku.

Czy Daniel Ellsberg trafił do więzienia?

Nie. Postawiono mu 12 zarzutów zbrodni, za które groziło do 115 lat. Sędzia oddalił wszystkie zarzuty w 1973 roku, gdy wyszło na jaw, że rząd włamał się do gabinetu jego psychiatry i podsłuchiwał go bez nakazu.

Czy Daniel Ellsberg był sygnalistą?

Tak. Ujawnił nadużycia władzy w interesie publicznym, co stanowi sedno sygnalizowania nieprawidłowości. Rząd oskarżył go jako osobę ujawniającą tajemnice na podstawie ustawy o szpiegostwie, prawa, które nie pozwala oskarżonemu powołać się na interes publiczny.

Jak Pentagon Papers wiążą się z aferą Watergate?

Ta sama jednostka Białego Domu, hydraulicy, która włamała się do gabinetu psychiatry Ellsberga, później włamała się do siedziby Partii Demokratycznej w Watergate. Afera Watergate ujawniła nadużycia, przez które sprawę Ellsberga odrzucono.

Co Daniel Ellsberg robił w późniejszym życiu?

Został czołowym działaczem antywojennym i antynuklearnym. W 2017 roku napisał The Doomsday Machine, w 2012 roku współzałożył Freedom of the Press Foundation i bronił późniejszych sygnalistów. Zmarł w 2023 roku w wieku 92 lat.

Podsumowanie

Daniel Ellsberg udowodnił, że jeden człowiek z wewnątrz, kierujący się sumieniem, potrafi zmienić bieg historii. Porzucił bezpieczną karierę, by powiedzieć opinii publicznej prawdę, którą jej przywódcy ukrywali. Rząd próbował go pogrzebać, a zamiast tego pogrzebał własną sprawę.

Kolejne pięćdziesiąt lat poświęcił drążeniu pytania, na które jego własny proces nigdy nie odpowiedział. Czy demokracja może ukarać człowieka, który przekazuje jej prawdę? Pentagon Papers rozstrzygnęły, co gazeta może swobodnie wydrukować. Nigdy nie rozstrzygnęły, co dzieje się ze źródłem, które podejmuje ryzyko.