Węgierska ustawa o ochronie sygnalistów "2023. évi XXV. törvény"

Ustawa XXV z 2023 roku to węgierskie prawo o ochronie sygnalistów. Reguluje skargi, zgłoszenia w interesie publicznym oraz zasady zgłaszania nadużyć. Wdraża dyrektywę UE 2019/1937 do prawa węgierskiego. Obowiązuje od 24 lipca 2023 roku. Wyróżniają ją dwie rzeczy. Firmy mogą powierzyć kanał specjalnemu adwokatowi ds. ochrony sygnalistów, a państwo nie przewiduje kary za jego pominięcie.

Kto musi zbudować wewnętrzny system zgłaszania?

Obowiązek zaczyna się od 50 osób. Każdy pracodawca zatrudniający 50 lub więcej pracowników musi uruchomić wewnętrzny system zgłaszania nadużyć. Liczba ta obejmuje wszystkich pozostających w stosunku pracy. Nie chodzi wyłącznie o etatowców. To ten sam próg, który wyznacza dyrektywa UE.

"Pracodawca zatrudniający co najmniej 50 osób w ramach stosunku pracy ustanawia wewnętrzny system zgłaszania nadużyć."
Art. 18 ust. 1, Ustawa XXV z 2023 roku

Niektóre firmy muszą stosować przepisy niezależnie od wielkości. W obszarach podwyższonego ryzyka liczba zatrudnionych nie ma znaczenia. Lista obejmuje firmy podlegające przepisom o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy. Obejmuje też operatorów morskich platform naftowych i gazowych, podmioty zgłaszające zdarzenia w lotnictwie cywilnym, armatorów oraz dostawców finansowania społecznościowego. System jest im potrzebny nawet przy kilku pracownikach.

Mniejsze firmy dostały więcej czasu i opcję wspólnego rozwiązania. Pracodawcy zatrudniający od 50 do 249 pracowników mieli czas do 17 grudnia 2023 roku na uruchomienie systemu. Mogą też prowadzić jeden system wspólnie z inną firmą. To rozkłada koszty. Organy państwowe i samorządowe objęto osobnym harmonogramem. Przepisy dotyczące samorządów lokalnych obowiązują od 1 stycznia 2025 roku.

Trzy drogi, którymi może pójść zgłoszenie

Węgry nie opierają się na jednym kanale. Ustawa buduje trzy odrębne sposoby zgłoszenia nadużycia. Każdy ma swojego gospodarza. Pracownik może pozostać wewnątrz firmy. Może zwrócić się do organu nadzoru właściwego dla jego branży. Albo może skorzystać z systemu publicznego prowadzonego przez krajowego Rzecznika.

Dziesięć organów państwowych prowadzi własne systemy. Ustawa wymienia je po kolei. Należą do nich Węgierski Bank Narodowy i Urząd Ochrony Konkurencji. Należą do nich również Urząd ds. Integralności, organ ochrony danych, organ ds. mediów oraz organ ds. energii atomowej. Każdy może zgłosić sprawę do tych systemów. Każdy organ co trzy lata musi przeglądać własne procedury. Co roku przekazuje też dane liczbowe Rzecznikowi, który przesyła zbiorcze zestawienie Komisji Europejskiej.

Rzecznik prowadzi publiczny rejestr. Rzecznik Praw Podstawowych prowadzi chroniony system elektroniczny dla zgłoszeń w interesie publicznym. Nadaje każdemu zgłoszeniu niepowtarzalny numer. Następnie publikuje krótkie, anonimowe streszczenie oraz status zgłoszenia, dostępne dla każdego. Zgłaszający może zażądać, by jego dane pozostały wyłącznie u Rzecznika. System przechowuje dokumentację przez pięć lat, a potem ją usuwa.

Adwokat ds. ochrony sygnalistów, węgierski wynalazek

Ta funkcja nie istnieje nigdzie indziej w UE. Prywatna firma może zatrudnić adwokata ds. ochrony sygnalistów, by przyjmował i obsługiwał jej zgłoszenia. To prawnik o ściśle określonym zakresie zadań. Ustawa stawia mur między tą osobą a firmą, która jej płaci. To zapewnia niezależność zgłoszeń.

Zasady dotyczące tej funkcji są surowe:

• adwokat musi powiadomić okręgową radę adwokacką o pełnomocnictwie w ciągu 15 dni, a rada wpisuje jego dane;
• nie może podjąć się zadania, jeśli w ciągu ostatnich 5 lat łączyła go z firmą inna więź;
• może być wynagradzany wyłącznie przez klienta, nigdy przez kogokolwiek innego;
• przekazuje firmie wyciąg, który ukrywa nazwisko zgłaszającego, chyba że zgłaszający wyrazi zgodę na piśmie;
• jeśli zgłoszenie wskazuje członka kierownictwa, musi natychmiast ostrzec radę nadzorczą lub właściciela.

Adwokat robi więcej niż tylko zbiera zgłoszenia. Udziela zgłaszającemu porady prawnej, jak je złożyć. Utrzymuje kontakt i prosi o dodatkowe szczegóły, gdy wymaga tego rozpatrzenie sprawy. Na żądanie informuje zgłaszającego na piśmie, jaki był wynik zgłoszenia. Musi też trzymać te akta z dala od pozostałej pracy prawnej.

"Pełnomocnictwo adwokata ds. ochrony sygnalistów może zostać wypowiedziane wyłącznie z uzasadnieniem. Zgodne z prawem postępowanie adwokata ds. ochrony sygnalistów nie może stanowić podstawy wypowiedzenia pełnomocnictwa przez klienta ani odmowy zapłaty uzgodnionego wynagrodzenia."
Art. 50 ust. 5, Ustawa XXV z 2023 roku

Jak uruchomić wewnętrzny system zgłaszania?

Musi go prowadzić bezstronna osoba lub jednostka. Pracodawca wyznacza kogoś, kto działa samodzielnie. Taka osoba musi być wolna od nacisków. Zadanie można też powierzyć adwokatowi ds. ochrony sygnalistów albo innej firmie zewnętrznej. Kto by go nie prowadził, musi na każdym etapie zachować poufność nazwiska zgłaszającego.

System musi spełniać kilka jasnych zasad:

• przyjmować zgłoszenia na piśmie lub ustnie, telefonicznie lub osobiście;
• przesłać zgłaszającemu potwierdzenie w ciągu 7 dni;
• rozpatrzyć zgłoszenie tak szybko, jak to możliwe, najpóźniej w ciągu 30 dni;
• przedłużyć ten termin wyłącznie z powiadomieniem i nigdy ponad 3 miesiące łącznie;
• poinformować zgłaszającego na piśmie, co ustalono i co zrobiono.

Zgłoszenia ustne wymagają szczególnej staranności. Pracownik może zadzwonić na infolinię albo zgłosić sprawę osobiście. Wtedy prowadzący ma dwie możliwości. Może nagrać rozmowę, ale dopiero po uprzedzeniu pracownika. Albo może sporządzić protokół i wręczyć pracownikowi kopię do sprawdzenia i podpisania. Tak czy inaczej, ustawa wymaga pełnego i dokładnego zapisu.

WeMoral prowadzi za Ciebie kanał wewnętrzny. Zabezpiecza każde zgłoszenie tak, by mógł je otworzyć wyłącznie wskazany przez Ciebie prowadzący sprawę. Ustawa pozwala prywatnej firmie powierzyć tę pracę adwokatowi ds. ochrony sygnalistów albo innej firmie zewnętrznej. Nasz system dla sygnalistów z rolami i uprawnieniami sprawdza się w roli takiego podmiotu zewnętrznego równie dobrze, jak Twój własny bezstronny pełnomocnik. Spełnia to, czego 2023. évi XXV. törvény wymaga od systemu wewnętrznego. Prowadzony przez niego zapis z datą i godziną to dowód, po który sięgniesz, jeśli inspekcja pracy sprawdzi, jak działa kanał. Działa w przeglądarce i niczego nie trzeba instalować. Dzięki temu możesz uruchomić kanał wewnętrzny w jeden dzień.

Kto może zgłaszać i kiedy można ujawnić sprawę publicznie?

Prawo do zgłaszania sięga daleko poza listę płac. Z systemu wewnętrznego może korzystać obecny pracownik. Może też były pracownik oraz kandydat do pracy, którego rekrutacja już się rozpoczęła. Ustawa dodaje osoby samozatrudnione, właścicieli i członków zarządu. Dodaje również osoby pracujące dla wykonawców i dostawców firmy, a także stażystów i wolontariuszy.

Zgłoszenie anonimowe również podlega ochronie. Pracownik może je złożyć bez podawania nazwiska. Jeśli firma później ustali, kim jest, i go ukarze, ochrona i tak zadziała. Ta sama osłona obejmuje każdego, kto pomaga zgłaszającemu złożyć zgłoszenie.

Ochrona ma jednak granice. Dotyczy naruszeń przepisów UE wymienionych w ustawie, takich jak finanse, środowisko i zdrowie publiczne. Sięga też naruszeń unijnych sankcji. Nie obejmuje materiałów niejawnych. Nie obejmuje również tajemnicy lekarskiej ani adwokackiej, poufności orzeczeń sądowych ani niektórych prac z zakresu bezpieczeństwa narodowego.

Ujawnienie publiczne to ostateczność, nie wolna ręka. Zgłaszający jest chroniony, gdy zwraca się do prasy lub opinii publicznej, tylko w określonych przypadkach. Wcześniej skorzystano z oficjalnych kanałów i nic nie zrobiono w terminie. Albo istnieje wyraźne zagrożenie dla społeczeństwa, takie jak ryzyko nieodwracalnej szkody. Albo zgłaszający ma uzasadnione powody, by obawiać się odwetu lub zatuszowania sprawy.

Jaką ochronę otrzymuje zgłaszający?

Odwet za zgodne z prawem zgłoszenie jest całkowicie zakazany. Każde działanie, które szkodzi zgłaszającemu i jest podjęte z powodu zgłoszenia, jest bezprawne. Dotyczy to nawet sytuacji, w której to samo działanie byłoby zgodne z prawem w każdym innym kontekście. Jedyny wyjątek to zgłaszający, który świadomie kłamie.

"Każde niekorzystne działanie podjęte wobec zgłaszającego z powodu zgłoszenia jest bezprawne, nawet jeśli w innym przypadku byłoby zgodne z prawem."
Art. 41 ust. 1, Ustawa XXV z 2023 roku

Lista zakazanych działań jest długa i konkretna. Obejmuje zwolnienie, zawieszenie, degradację i odmowę awansu. Obejmuje też obniżkę wynagrodzenia, przeniesienie, odmowę szkolenia i negatywną ocenę. Są na niej również przymus, nękanie, izolowanie i wpisywanie na czarną listę. Jest też szkoda dla dobrego imienia lub portfela zgłaszającego. Liczy się nawet sama groźba takich działań.

Ciężar dowodu nie spoczywa na zgłaszającym. Najpierw wykazuje on, że zgłoszenie było zgodne z prawem i że poniósł szkodę. Ustawa zakłada następnie, że szkoda była odwetem. Druga strona musi udowodnić, że działała z własnego, uzasadnionego powodu.

"Osoba, która podjęła niekorzystne działanie, ponosi ciężar udowodnienia, że działanie zostało podjęte z uzasadnionych powodów, a nie z powodu zgodnego z prawem zgłoszenia."
Art. 41 ust. 3, Ustawa XXV z 2023 roku

Ochrona sięga dalej niż sam pracownik. Ustawa chroni treść zgłoszenia. Zwalnia zgłaszającego z odpowiedzialności za jego przekazanie. Oferuje państwową pomoc prawną. Chroni też osoby z otoczenia zgłaszającego. Współpracownik lub krewny, którego można by ukarać zamiast niego, również jest objęty ochroną. Umowa lub regulamin, które próbują pozbawić tych praw, nie mają mocy przed sądem.

Co, jeśli pracodawca zlekceważy prawo?

Ustawa zostawia dziwną lukę. Inspekcja pracy sprawdza, czy firmy spełniają obowiązek prowadzenia systemu wewnętrznego. Jednak ustawa odbiera jej najostrzejsze narzędzia. Za naruszenie tych przepisów nie może nałożyć kary. Nie może też zakazać firmie prowadzenia działalności. Większość państw UE ustala górne granice kar idące w setki tysięcy. Węgry nie przewidują żadnej za ten obowiązek.

Prawdziwą pracę wykonują tu roszczenia cywilne. Pracownik, który zostanie ukarany, może doprowadzić do cofnięcia działania. Może też dochodzić odszkodowania za szkodę, wspierany odwróconym ciężarem dowodu. Równowaga działa w obie strony. Osoba, która zgłasza w złej wierze, z danymi, o których wie, że są fałszywe, traci całą ochronę. Jej dane mogą wtedy zostać przekazane organom.

Węgry zbudowały jedno z bardziej rozbudowanych rozwiązań w Europie. Dały firmom do dyspozycji dedykowanego adwokata. Dały opinii publicznej jawny rejestr u Rzecznika. A potem postanowiły nie podpierać podstawowego obowiązku karą. Ciężar spada więc na pracownika, który odważy się zgłosić sprawę. Spada też na to, czy sądy sprawią, że zakaz odwetu naprawdę zadziała. Aby zobaczyć, jak to się wpisuje w szerszy obraz, przejrzyj nasz spis przepisów o ochronie sygnalistów według krajów.