Maltańska ustawa o ochronie sygnalistów "Protection of the Whistleblower Act"

Malta nie czekała na Brukselę. Uchwaliła Protection of the Whistleblower Act w 2013 roku, sześć lat przed tym, jak UE ustanowiła wspólne zasady. Ustawa opiera się dziś na szerokim immunitecie i tajemnicy odpornej na nakazy sądowe. Wciąż jednak odmawia ochrony zgłoszeniu anonimowemu i każe pracownikowi najpierw spróbować drogi wewnętrznej.

Co obejmuje Protection of the Whistleblower Act?

Ustawa chroni pracownika, który zgłasza "nieprawidłowe praktyki" wykryte w związku z wykonywaną pracą. Pojęcie to jest szerokie. Obejmuje każde uchybienie obowiązkowi prawnemu, zagrożenie dla zdrowia lub bezpieczeństwa, szkodę dla środowiska, korupcję, przestępstwo, pomyłkę sądową oraz przekupstwo. Na to nakłada się pełna lista z prawa UE, od prania pieniędzy po bezpieczeństwo produktów i ochronę danych.

To zakres szerszy niż wymagała dyrektywa unijna. Dyrektywa nakazywała jedynie ochronę naruszeń prawa UE. Malta zachowała swój wcześniejszy, rodzimy zakres i dołożyła do niego warstwę unijną. Zgłoszenie dotyczące lokalnej łapówki liczy się tak samo jak zgłoszenie dotyczące przepisu UE. Próg de minimis pozostawia poza ochroną sprawy zupełnie drobne lub błahe.

Ustawa sięga też daleko w morze. Nowelizacja z 2023 roku rozciągnęła ją na maltańską wyłączną strefę ekonomiczną oraz na obszary ochrony środowiska. Platforma wiertnicza czy hodowla ryb na pełnym morzu liczy się więc jako terytorium maltańskie w rozumieniu tej ustawy.

„Przepisy niniejszej ustawy oraz wszelkich wydanych na jej podstawie aktów wykonawczych stosuje się również ... do obszaru wyłącznej strefy ekonomicznej lub obszaru ochrony środowiska ... Wszelkie sztuczne wyspy, instalacje, konstrukcje, urządzenia lub aparatura na tym obszarze traktuje się, wyłącznie dla celów niniejszej ustawy ..., jak gdyby znajdowały się na terytorium samej Malty."
Artykuł 2A, Protection of the Whistleblower Act

Ochrona podąża za pracą, a nie za umową. Ustawa chroni pracowników i urzędników. Obejmuje wykonawców i podwykonawców, wolontariuszy oraz stażystów, płatnych czy nie. Sięga także byłych pracowników i osób oddelegowanych. Kandydaci do pracy, którzy dowiedzą się czegoś w trakcie rekrutacji, są objęci ochroną, podobnie jak udziałowcy i członkowie zarządu.

Kto musi utworzyć wewnętrzny kanał zgłoszeń?

Każde ministerstwo Rządu Malty musi prowadzić kanał wewnętrzny. Tak samo każda prywatna organizacja zatrudniająca 50 lub więcej osób. Organizacja społeczna dołącza do tej listy, gdy zbierze ze zbiórek publicznych i darowizn ponad 500 000 euro rocznie. Obowiązek może objąć również mniejszą firmę po przeprowadzeniu oceny ryzyka.

Mniejsze firmy zyskują jedno ułatwienie. Prywatna organizacja zatrudniająca od 50 do 249 osób może współdzielić zasoby, których używa do przyjmowania i badania zgłoszeń. To współdzielenie nie osłabia podstawowych obowiązków. Firma musi nadal zachowywać poufność zgłoszeń, przekazywać informację zwrotną i zajmować się naruszeniem.

Jak ustanowić wewnętrzny kanał zgłoszeń?

Kanał ma jasne zasady określone w artykule 12. Musi przyjmować zgłoszenia pisemne i ustne. Zgłoszenia ustne składa się telefonicznie lub w wiadomości głosowej, a na żądanie pracownika także podczas spotkania bezpośredniego. Kanał musi być bezpieczny i utrzymywać dane zgłaszającego w tajemnicy przed każdym, kto nie prowadzi sprawy. Pracodawca wyznacza osobę odpowiedzialną za przyjmowanie zgłoszeń sygnalistów, która zajmuje się dalszymi działaniami.

Wówczas zaczynają biec dwa terminy. Osoba ta musi potwierdzić przyjęcie zgłoszenia w ciągu siedmiu dni. Musi przekazać informację zwrotną w rozsądnym czasie, nie później niż w ciągu trzech miesięcy. Prowadzi też rejestr każdego zgłoszenia. Gdy zgłoszenie ustne zostaje spisane, pracownik może sprawdzić jego treść, poprawić ją i podpisać.

Prowadź kanał na WeMoral, szczelnie zabezpieczonej aplikacji dla sygnalistów, która robi dokładnie to, czego wymaga Protection of the Whistleblower Act. Wyznaczona przez Ciebie osoba odpowiedzialna za przyjmowanie zgłoszeń otrzymuje jedną zapieczętowaną skrzynkę, z której nikt inny, nawet sąd, nie wydobędzie danych zgłaszającego. Zgłoszenia przychodzą pisemnie, głosowo lub na umówionym spotkaniu, a każde z nich trafia do trwałego, podpisanego rejestru. WeMoral oznacza każdy krok znacznikiem czasu, więc akta są gotowe, kiedy tylko organ zechce je zobaczyć. Nic nie trzeba instalować, a maltańska firma może mieć kanał uruchomiony jeszcze tego samego popołudnia.

Najpierw wewnętrznie, potem zewnętrznie, na końcu publicznie

Malta ustala ścisłą kolejność. Zgłoszenie zewnętrzne jest chronione tylko wtedy, gdy pracownik wcześniej dokonał lub próbował dokonać zgłoszenia wewnętrznego. To rozwiązanie surowsze niż dyrektywa unijna, która pozwala pracownikowi swobodnie wybrać drogę wewnętrzną lub zewnętrzną. Malta kieruje ludzi najpierw do wewnątrz, a drogę zewnętrzną traktuje jako kolejny szczebel, a nie wolny wybór.

„Z wyjątkiem przypadków przewidzianych w niniejszej Części, zgłoszenie zewnętrzne podlega ochronie wyłącznie wtedy, gdy uprzednio dokonano zgłoszenia wewnętrznego zgodnie z Sekcją 2 niniejszej Części lub podjęto próbę jego dokonania."
Artykuł 15, Protection of the Whistleblower Act

Istnieją furtki. Pracownik może od razu pójść na zewnątrz, jeśli problemem jest sam przełożony, jeśli sprawa jest pilna, jeśli obawia się odwetu, jeśli dowody mogą zniknąć albo jeśli wcześniejsze zgłoszenie wewnętrzne donikąd nie doprowadziło. Malta nie utworzyła jednego centralnego urzędu do spraw sygnalistów dla takich zgłoszeń. Rozdzieliła to zadanie między wyznaczone organy, a rolę ogólnego adresata pełni Rzecznik Praw Obywatelskich.

Każdy organ ma swój obszar. Audytor Generalny zajmuje się finansami publicznymi. Jednostka Analizy Wywiadu Finansowego zajmuje się praniem pieniędzy. Maltański Urząd Usług Finansowych zajmuje się działalnością finansową. Stała Komisja do spraw Walki z Korupcją zajmuje się korupcją. Pełne ujawnienie publiczne to ostateczność. Jest dopuszczalne dopiero wtedy, gdy droga wewnętrzna i zewnętrzna zawiodły lub gdy istnieje wyraźne zagrożenie dla społeczeństwa.

Czy zgłoszenia anonimowe są chronione?

Nie. Zgłoszenie anonimowe nie jest zgłoszeniem chronionym w rozumieniu ustawy. Malta skorzystała z możliwości, którą dyrektywa unijna pozostawiła do uznania każdego państwa, i postanowiła nie obejmować ochroną zgłoszeń dokonanych bez podania danych. To odróżnia Maltę od sąsiadów takich jak Hiszpania, którzy chronią zgłoszenia anonimowe.

„Zgłoszenia dokonane anonimowo nie stanowią zgłoszenia chronionego w rozumieniu niniejszej ustawy."
Artykuł 11(1), Protection of the Whistleblower Act

Drzwi nie są jednak zamknięte do końca. Osoba odpowiedzialna za przyjmowanie zgłoszeń lub jednostka zgłoszeniowa może i tak przyjąć zgłoszenie anonimowe i podjąć w jego sprawie działania. Samo z siebie nie korzysta jednak z ochrony ustawowej. Jest jeszcze jeden zwrot akcji. Jeśli pracownik zgłosi sprawę publicznie bez podania danych, zostanie później zidentyfikowany, a następnie spotka się z odwetem, takie zgłoszenie jednak zyskuje ochronę.

Jaką ochronę otrzymuje sygnalista?

Ochrona jest silna i osobista. Sygnalista, który dokonuje zgłoszenia chronionego, nie może zostać za nie ukarany. Nie grozi mu żadne postępowanie cywilne, karne ani dyscyplinarne za to, że zabrał głos. Ta sama ochrona obejmuje osoby pomagające, a także współpracowników i krewnych, którym mógłby grozić odwet ze względu na to powiązanie.

Tajemnica jest niemal absolutna. Osoba odpowiedzialna za przyjmowanie zgłoszeń nie może ujawnić niczego, co mogłoby wskazać sygnalistę, bez jego pisemnej zgody. Ustawa idzie o krok dalej niż większość. Zakazuje jakiemukolwiek sądowi nakazania ujawnienia tych danych.

„Ochrona przewidziana w niniejszym artykule nie podlega żadnym wyjątkom, a żaden sąd nie może nakazać ujawnienia tożsamości jakiegokolwiek sygnalisty bez jego zgody."
Artykuł 6(4), Protection of the Whistleblower Act

Środki naprawcze mają realną moc. Pracownik może zwrócić się do First Hall, Civil Court o naprawienie szkody lub o wydanie zakazu sądowego. Gdy pracownik wykaże poniesiony uszczerbek po zgłoszeniu, prawo domniemywa, że był to odwet, a pracodawca musi udowodnić co innego. Sąd może zasądzić zadośćuczynienie za krzywdę moralną, a wniesienie sprawy nie wiąże się z żadnymi opłatami sądowymi.

Jakie są kary?

Maltańska ustawa kieruje swoją surowość karną w wąski punkt. Jedyne przewidziane w niej przestępstwo dotyczy przymusu. Karze każdego, kto stosuje siłę, groźby lub nękanie, by powstrzymać daną osobę przed korzystaniem z jej praw. Grozi za to do roku więzienia, grzywna od 500 do 5000 euro albo obie te kary. Jeśli sprawca osiągnie swój cel, kara więzienia rośnie, a grzywna wzrasta do 10 000 euro.

Jednej kary tu brakuje. Wiele państw UE nakłada na firmę, która nie prowadzi kanału lub stosuje odwet, grzywnę, często wysoką. Cypr sięga 30 000 euro, a Luksemburg 250 000 euro. Malta tego nie robi. Zwykły odwet pozostawia sądowi cywilnemu i zasądzanym przez niego odszkodowaniom. Karę kryminalną rezerwuje dla tych, którzy próbują zastraszyć sygnalistę i zmusić go do milczenia. Świadomie fałszywe zgłoszenie stanowi odrębne przestępstwo, dzięki czemu ochrona pozostaje uczciwa.

W maltańskim prawie tkwi rzeczywiste napięcie. Powstało wcześnie, przyznaje szeroki immunitet i nie pozwala żadnemu sądowi odsłonić tożsamości osoby, która zabiera głos. A jednak odmawia ochrony zgłoszeniu anonimowemu i kieruje pracowników najpierw do drzwi wewnętrznych, przed wszystkimi innymi. Zakład polega na tym, że pracownik występujący pod nazwiskiem, pewny tajemnicy i immunitetu, jest wart więcej niż zalew anonimowych donosów. Aby zobaczyć, jak Malta wypada na tle reszty Europy, przeczytaj nasz przewodnik po przepisach o ochronie sygnalistów według krajów.