Czeska ustawa o ochronie sygnalistów "Zákon č. 171/2023 Sb."

Zákon č. 171/2023 Sb., czyli ustawa o ochronie sygnalistów, to pierwsza w Czechach odrębna ustawa poświęcona sygnalistom. Weszła w życie 1 sierpnia 2023 r. Akt ten wdraża dyrektywę UE 2019/1937 do prawa czeskiego. Określa, jak składa się zgłoszenia, kto musi je przyjmować oraz w jaki sposób osoba zgłaszająca jest chroniona przed odwetem. Nad systemem czuwa Ministerstwo Sprawiedliwości. Prowadzi ono również własny, krajowy kanał zgłoszeń. Poniżej wyjaśniamy, kogo ustawa obejmuje, co trzeba wdrożyć oraz jakie grożą kary.

Czego dotyczy czeska ustawa o sygnalistach i kto jest uznawany za sygnalistę?

Ustawa wyznacza szeroki zakres przedmiotowy. Zgłoszenie może dotyczyć przestępstwa. Może dotyczyć wykroczenia administracyjnego (přestupek), za które grozi grzywna o górnej granicy wynoszącej co najmniej 100 000 CZK. Może dotyczyć naruszenia samej ustawy. A także naruszenia prawa UE w 14 wymienionych obszarach. Obszary te obejmują finanse i przeciwdziałanie praniu pieniędzy, a także bezpieczeństwo produktów, transportu i żywności. Należą do nich również ochrona środowiska, prawa konsumentów, ochrona danych oraz zamówienia publiczne. W zakresie podatków ustawa obejmuje wyłącznie podatek dochodowy od osób prawnych. Nie obejmuje przepisów podatkowych w ogólności.

"Zgłoszenie zawiera informacje o możliwym bezprawnym działaniu, które nosi znamiona wykroczenia administracyjnego, za które ustawa przewiduje grzywnę o górnej granicy wynoszącej co najmniej 100 000 CZK."
§ 2 ust. 1 lit. b) ustawy nr 171/2023 Sb.

Sygnalista (oznamovatel) to każda osoba, która dowiaduje się o takim działaniu w związku z pracą lub podobną aktywnością. Ustawa rozumie to pojęcie szeroko. Obejmuje zwykłych pracowników i urzędników, osoby samozatrudnione, członków organów spółek oraz wspólników. W zakresie znajdują się wolontariusze, praktykanci i stażyści, a także wykonawcy i dostawcy. Ochrona sięga nawet osoby, która jedynie ubiegała się o pracę. Może więc rozpoczynać się jeszcze przed pierwszym dniem pracy.

Pewne sprawy pozostają poza zakresem ustawy. Nie obejmuje ona informacji niejawnych, podstawowych interesów bezpieczeństwa państwa ani działalności służb wywiadowczych. Poza zakresem pozostaje również tajemnica zawodowa chroniąca adwokatów, notariuszy, prokuratorów, sędziów i komorników. To samo dotyczy tajemnicy lekarskiej oraz tajemnicy spowiedzi.

Kto musi wdrożyć wewnętrzny system zgłoszeń?

Obowiązek spoczywa na podmiocie zobowiązanym. W sektorze prywatnym oznacza to każdego pracodawcę zatrudniającego średnio 50 lub więcej pracowników. Liczbę tę ustala się na dzień 1 stycznia każdego roku. Zobowiązani są również publiczni zamawiający. Wyłączone są jednak małe gminy liczące poniżej 10 000 mieszkańców. Niektóre podmioty sektora finansowego muszą spełnić te wymogi niezależnie od swojej wielkości. Do grupy tej należą banki, ubezpieczyciele, firmy inwestycyjne, instytucje emerytalne oraz dostawcy usług w zakresie kryptoaktywów. Podmioty te obracają środkami finansowymi lub działają na wrażliwych rynkach, dlatego obowiązek istnieje bez względu na to, jak mało osób zatrudniają.

"Pracodawca, który na dzień 1 stycznia danego roku kalendarzowego zatrudnia co najmniej 50 pracowników [jest podmiotem zobowiązanym]."
§ 8 ust. 1 lit. b) ustawy nr 171/2023 Sb.

Obowiązek wszedł w życie w dwóch etapach. Podmioty publiczne i więksi pracodawcy musieli być gotowi do 1 sierpnia 2023 r. Firmy liczące od 50 do 249 pracowników otrzymały więcej czasu. Ich termin upływał 15 grudnia 2023 r. Ustawa pozwala także mniejszym podmiotom łączyć siły. Podmiot zobowiązany zatrudniający do 249 osób może współdzielić jeden system. Może również podłączyć się do systemu, który prowadzi już inny podmiot. Gminy będące podmiotami zobowiązanymi mogą współdzielić system między sobą.

Jak wdrożyć wewnętrzny kanał zgłoszeń?

Najpierw wyznacz osobę właściwą (příslušná osoba), która będzie przyjmować i oceniać zgłoszenia. Ustawa jest rygorystyczna co do tego, kto może nią zostać. Osoba właściwa musi być pełnoletnia. Musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych. Oraz musi być niekarana, co potwierdza aktualny wyciąg z rejestru karnego. Tylko ona może czytać napływające zgłoszenia. Musi zachować je w tajemnicy, również po odejściu z tej funkcji. I nie może być karana za wykonywanie tej pracy zgodnie z przepisami.

Następnie podaj do wiadomości, jak składać zgłoszenia. Podmiot zobowiązany musi wskazać sposoby dotarcia do kanału. Musi wskazać osobę właściwą oraz podać jej dane kontaktowe. Pracownicy muszą mieć możliwość zgłaszania na piśmie i ustnie. Mogą również poprosić o zgłoszenie osobiste. Jeśli zgłoszenie jest ustne, ustawa pozwala je nagrać wyłącznie za zgodą osoby zgłaszającej. Osoba zgłaszająca może następnie sprawdzić pisemną notatkę i dodać własne uwagi.

Wtedy zaczyna biec termin. Osoba właściwa musi potwierdzić przyjęcie zgłoszenia w ciągu 7 dni. Musi przekazać osobie zgłaszającej wynik w ciągu 30 dni. W trudnych sprawach termin ten można wydłużyć o kolejne 30 dni, najwyżej dwukrotnie. Każde zgłoszenie wraz z dokumentacją musi być przechowywane przez 5 lat. Trafia ono do elektronicznego rejestru, który może otworzyć wyłącznie osoba właściwa.

Obowiązek nie kończy się na zarejestrowaniu zgłoszenia. Jeśli osoba właściwa uzna zgłoszenie za zasadne, proponuje pracodawcy działania naprawcze. Powinny one usunąć nieprawidłowość lub zapobiec jej ponownemu wystąpieniu. Pracodawca musi następnie podjąć działania. Jeśli odrzuca proponowane rozwiązanie, musi w zamian podjąć inny odpowiedni krok. Tak czy inaczej, osobę zgłaszającą informuje się o tym, co zrobiono. Jeśli okaże się, że zgłoszenie jest bezpodstawne, osoba właściwa stwierdza to na piśmie. Wskazuje również osobie zgłaszającej możliwość zwrócenia się do organu publicznego.

WeMoral daje osobie właściwej jedno miejsce, w którym przyjmuje, czyta i ocenia zgłoszenia, a otworzyć je może tylko osoba, którą wyznaczysz. To ściśle odpowiada czeskim przepisom. Ustawa stawia wysoką poprzeczkę temu, kto może pełnić tę rolę, a akta zgłoszenia należą wyłącznie do tej osoby. WeMoral to utrzymuje i prowadzi pięcioletni rejestr, którego wymaga ustawa. Zapewnia zgodność z Zákon č. 171/2023 Sb. Działa zarówno wtedy, gdy wyznaczysz własną osobę właściwą, jak i wtedy, gdy powierzysz tę rolę WeMoral jako zewnętrznemu dostawcy, na co pozwala ustawa. Jako system dla sygnalistów z kontrolą dostępu uruchamia się bez kodowania, dzięki czemu pracownicy ufają drodze wewnętrznej, zamiast od razu iść do Ministerstwa Sprawiedliwości. Nasz przewodnik pokazuje, jak wdrożyć kanał wewnętrzny.

Czy można zgłaszać anonimowo lub zwrócić się do Ministerstwa Sprawiedliwości?

Anonimowość nie jest zagwarantowana. Zgłoszenie powinno zawierać imię, nazwisko oraz datę urodzenia osoby zgłaszającej. Może też zawierać inne dane, które ją identyfikują. Ustawa zakłada, że dane te są prawdziwe. Pracodawca może również postanowić, że nie przyjmuje zgłoszeń od osób, które dla niego nie pracują. To, czy można zgłaszać anonimowo, zależy więc od organizacji.

Anonimowość nie wyłącza jednak ochrony. Anonimowa osoba zgłaszająca może zostać zidentyfikowana później. Od tej chwili obejmuje ją ochrona przewidziana w ustawie. Istnieje też druga droga, która nigdy nie opiera się na pracodawcy. Każdy może zgłosić sprawę bezpośrednio do Ministerstwa Sprawiedliwości. Może to zrobić zamiast korzystania z kanału wewnętrznego albo po nim. Wyznaczeni tam urzędnicy przyjmują i oceniają zgłoszenia. Stosują te same terminy 7-dniowy i 30-dniowy. Oraz przekazują podejrzenia popełnienia przestępstwa właściwemu organowi. Ministerstwo robi więcej niż tylko przyjmowanie zgłoszeń. Udziela również bezpłatnych porad i wskazówek dotyczących ochrony sygnalistów. A także publikuje roczne sprawozdanie ze swojej działalności. Ujawnienie publiczne, na przykład prasie, jest chronione tylko w wąskim zakresie przypadków.

"Ochrona na podstawie niniejszej ustawy przysługuje sygnaliście, który złożył zgłoszenie za pośrednictwem wewnętrznego systemu zgłoszeń, złożył je do Ministerstwa albo ujawnił publicznie [na warunkach określonych w ustawie]."
§ 7 ust. 1 ustawy nr 171/2023 Sb.

Jak chroni się sygnalistów przed odwetem?

Odwet jest całkowicie zakazany. Ustawa wymienia jego 13 form. Sięgają one od zwolnienia i przedwczesnego zakończenia umowy na czas określony po degradację, obniżkę wynagrodzenia i przymusowe przeniesienie. Na liście znajdują się również gorsze referencje z pracy, zablokowanie szkoleń oraz naruszenie dobrego imienia. Liczą się także groźby i próby.

"Środek odwetowy oznacza działanie lub jego zaniechanie, związane z pracą sygnalisty lub podobną aktywnością, które było wywołane dokonaniem zgłoszenia i które może wyrządzić sygnaliście szkodę."
§ 4 ust. 1 ustawy nr 171/2023 Sb.

Ochrona sięga daleko poza samą osobę zgłaszającą. Obejmuje również współpracowników, krewnych i inne osoby bliskie. Rozciąga się na osoby, które osoba zgłaszająca kontroluje, na spółki, w których ma ona udziały oraz na utworzone przez nią fundusze powiernicze. Pracodawca musi zadbać o to, by żadna z nich nie spotkała się z odwetem.

Każdej osobie dotkniętej odwetem przysługuje prawo do odpowiedniego zadośćuczynienia. Oznacza to odszkodowanie za wyrządzoną szkodę niemajątkową. Pracownik nie może zrzec się tej ochrony. Każde takie zrzeczenie jest po prostu pomijane. Tożsamość jest chroniona przez cały czas. Można ją ujawnić wyłącznie za pisemną zgodą osoby zgłaszającej albo organowi publicznemu. Nawet wówczas osobę zgłaszającą trzeba uprzedzić wcześniej.

Jakie są kary?

Grzywny naliczane są w koronach czeskich. Mogą dotknąć organizację, osoby fizyczne, które stosują odwet lub ujawniają, kto dokonał zgłoszenia, a nawet osobę, która składa zgłoszenie świadomie nieprawdziwe. Większość spraw prowadzi Ministerstwo Sprawiedliwości. Naruszenia ze strony pracodawców w swoim zakresie podejmuje Inspekcja Pracy.

Termin 15 grudnia 2023 r. już minął. Każdy czeski pracodawca zatrudniający 50 lub więcej osób powinien więc już prowadzić działający kanał pod nadzorem wyznaczonej osoby właściwej. Dwie rzeczy wyróżniają czeskie podejście. Po pierwsze, świadomie nieprawdziwe zgłoszenie samo w sobie stanowi naruszenie zagrożone grzywną do 50 000 CZK. Ustawa wymaga od osób zgłaszających działania w dobrej wierze równie stanowczo, jak wymaga od pracodawców wysłuchania. Po drugie, Ministerstwo Sprawiedliwości utrzymuje własny otwarty kanał. Daje to pracownikowi, który nie ufa drodze wewnętrznej, realne wsparcie ze strony państwa. Aby zobaczyć, jak czeskie przepisy wypadają na tle reszty wspólnoty, nasze zestawienie ustaw o ochronie sygnalistów według krajów przedstawia je obok siebie. Jeśli twój kanał jeszcze nie działa, zacznij od osoby właściwej. Następnie podaj do wiadomości, jak pracownicy mogą się z nią skontaktować.