Włoska ustawa o ochronie sygnalistów "Decreto Legislativo 24/2023"

Decreto Legislativo 24/2023 to jedyna włoska ustawa o ochronie sygnalistów. Weszła w życie 15 lipca 2023 r. Wdraża ona unijną dyrektywę 2019/1937 do włoskiego prawa. Jeden akt obejmuje teraz zarówno podmioty publiczne, jak i firmy prywatne. Poniżej opisujemy, kogo wiąże, co trzeba wdrożyć oraz jakie grożą kary.

Czym jest Decreto Legislativo 24/2023?

Decreto Legislativo 24/2023 to włoska wersja unijnej dyrektywy o ochronie sygnalistów. Łączy dawne, rozproszone przepisy w jedną ustawę. Ustawa ta obejmuje zarówno sektor publiczny, jak i prywatny. Wcześniej pracownicy sektora publicznego opierali się na art. 54-bis Decreto 165/2001. Firmy prywatne opierały się na Decreto 231/2001. Nowy dekret uchylił te dawne przepisy.

Dekret wszedł w życie 15 lipca 2023 r. Ustanawia jednolite ramy zgłoszeń, kanałów oraz ochrony. Poszerza również krąg osób uznawanych za sygnalistów oraz to, co mogą zgłaszać. Organem nadzoru jest ANAC, krajowy urząd antykorupcyjny. Ustawę tę często nazywa się włoskim dekretem o ochronie sygnalistów.

Kto musi się dostosować i w jakim terminie?

Każdy podmiot publiczny musi się dostosować. W sektorze prywatnym obowiązek zaczyna się od 50 pracowników. Chodzi o średnią 50 pracowników w ciągu ostatniego roku. Mniejsze firmy i tak są objęte zakresem w dwóch przypadkach: gdy prowadzą działalność regulowaną, taką jak finanse lub bezpieczeństwo produktów albo gdy stosują model zgodny z Decreto 231/2001.

Małe podmioty zyskały możliwość współdzielenia. Gminy niebędące stolicami prowincji mogą współdzielić jeden kanał wewnętrzny. Firmy prywatne zatrudniające do 249 pracowników również mogą to robić. Mogą współdzielić zarówno sam kanał, jak i osoby, które go obsługują.

Obowiązek wszedł w dwóch etapach. Podmioty publiczne oraz większe firmy prywatne musiały być gotowe do 15 lipca 2023 r. Firmy zatrudniające od 50 do 249 pracowników miały czas do 17 grudnia 2023 r.

"Dla podmiotów sektora prywatnego, które zatrudniały średnio w ciągu ostatniego roku do dwustu czterdziestu dziewięciu pracowników podporządkowanych, obowiązek utworzenia wewnętrznego kanału zgłoszeń wchodzi w życie z dniem 17 grudnia 2023 r."
Art. 24 ust. 2 Decreto Legislativo 24/2023

Co można zgłaszać?

Możesz zgłaszać naruszenia prawa krajowego lub unijnego, które godzą w interes publiczny lub integralność danego podmiotu. Obejmują one przestępstwa, nadużycia księgowe oraz naruszenia modeli z Decreto 231. Dekret dotyczy też obszarów prawa unijnego, takich jak zamówienia publiczne, finanse, pranie pieniędzy, bezpieczeństwo produktów i transportu, środowisko oraz ochrona danych.

"Niniejszy dekret reguluje ochronę osób, które zgłaszają naruszenia prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej godzące w interes publiczny lub integralność administracji publicznej albo podmiotu prywatnego, o których powzięły wiedzę w publicznym lub prywatnym kontekście pracy."
Art. 1 ust. 1 Decreto Legislativo 24/2023

Niektóre kwestie pozostają poza zakresem ustawy. Nie obejmuje ona bezpieczeństwa narodowego, kontraktów obronnych ani informacji niejawnych. Pomija również tajemnicę adwokacką i lekarską oraz tajność orzeczeń sądowych. Osobista pretensja związana z własną pracą, jak spór o wynagrodzenie, także nie jest zgłoszeniem sygnalisty.

Kto jest chroniony?

Ochrona obejmuje znacznie więcej niż pracownika etatowego. Sięga również osób samozatrudnionych, freelancerów oraz konsultantów. Wolontariusze i stażyści, płatni czy nie, także są nią objęci, podobnie jak wspólnicy oraz osoby zarządzające pracą lub ją nadzorujące. Ochrona obowiązuje na każdym etapie stosunku pracy: przed jej rozpoczęciem, w trakcie okresu próbnego oraz po jej zakończeniu.

Tarcza ochronna obejmuje także osoby z otoczenia zgłaszającego:

• osoby pomagające przy zgłoszeniu;
• współpracowników mających stały, bieżący związek ze zgłaszającym;
• krewnych do czwartego stopnia;
• podmioty, których zgłaszający jest właścicielem lub dla których pracuje.

Jak działają trzy kanały zgłoszeń?

Dekret ustanawia trzy drogi: kanał wewnętrzny, kanał zewnętrzny prowadzony przez ANAC oraz ujawnienie publiczne. Pierwszeństwo ma kanał wewnętrzny. ANAC i ujawnienie publiczne otwierają się dopiero po spełnieniu określonych warunków. Pracownik może więc przejść na wyższy szczebel, gdy droga wewnętrzna zawiedzie lub nie jest bezpieczna.

Kanał wewnętrzny

Każdy objęty zakresem podmiot musi prowadzić własny kanał wewnętrzny. Musi on zachowywać poufność zgłaszającego, osoby oskarżonej oraz samego zgłoszenia, stosując w razie potrzeby szyfrowanie. Kanał może obsługiwać przeszkolona komórka wewnętrzna albo dostawca zewnętrzny. Podmioty publiczne powierzają to zadanie swojemu urzędnikowi antykorupcyjnemu, czyli RPCT.

Pracownik może zgłaszać na piśmie lub ustnie. Może też poprosić o spotkanie osobiste. Kanał musi potwierdzić przyjęcie zgłoszenia w ciągu 7 dni. Musi udzielić zgłaszającemu informacji zwrotnej w ciągu 3 miesięcy.

WeMoral to szyfrowany, gotowy do audytu system dla sygnalistów stworzony tak, aby spełniał wymogi Decreto Legislativo 24/2023. Art. 4 wymaga kanału, który zachowuje tajemnicę tożsamości. WeMoral robi dokładnie to. Zabezpiecza każde zgłoszenie tak, że może je otworzyć tylko wyznaczona osoba prowadząca sprawę. Może go obsługiwać przeszkolona komórka wewnętrzna albo możesz powierzyć kanał WeMoral jako dostawcy zewnętrznemu. W firmach stosujących model Decreto 231 wpisuje się on jako kanał zgłoszeń, który ten model musi teraz zawierać. Jest dostarczany z szablonem polityki oraz przewodnikiem, jak zbudować wewnętrzny kanał zgłoszeń.

Kanał zewnętrzny do ANAC

Pracownik może zwrócić się do ANAC zamiast kanału wewnętrznego lub po jego wykorzystaniu. Działa to jednak tylko wtedy, gdy spełnione są określone warunki. Zgłoszenia trafiają do ANAC przez bezpieczną platformę internetową. Pracownik może też skorzystać z telefonu lub poprosić o spotkanie. ANAC zachowuje taką samą poufność i szyfrowanie. Zajmuje się również sprawami, w których odwet już nastąpił.

"Osoba zgłaszająca może dokonać zgłoszenia zewnętrznego, jeżeli w chwili jego złożenia spełniony jest jeden z następujących warunków: nie ma obowiązkowego kanału wewnętrznego, albo nie jest on aktywny lub nie spełnia wymogów art. 4; zgłoszenie wewnętrzne zostało już dokonane i nie podjęto w jego następstwie działań; osoba ma uzasadnione podstawy, by sądzić, że zgłoszenie wewnętrzne nie spotkałoby się ze skutecznym następstwem lub mogłoby pociągać za sobą ryzyko odwetu; osoba ma uzasadnione podstawy, by sądzić, że naruszenie może stanowić bezpośrednie lub oczywiste zagrożenie dla interesu publicznego."
Art. 6 Decreto Legislativo 24/2023

Ujawnienie publiczne

W ostateczności pracownik może podać sprawę do wiadomości publicznej, na przykład prasie. Jest to chronione tylko w wąsko określonych przypadkach: kanał wewnętrzny i zewnętrzny nie odpowiedziały w terminie, istnieje bezpośrednie zagrożenie dla społeczeństwa albo zgłoszenie zewnętrzne groziłoby odwetem lub zostałoby zatuszowane.

Jak traktowane są poufność i anonimowość?

Tożsamość zgłaszającego jest chroniona przez cały czas i mogą ją poznać wyłącznie osoby obsługujące kanał. Dekret wspiera to szyfrowaniem oraz przepisami o ochronie danych w ramach RODO i Garante, włoskiego urzędu ochrony danych. Ujawnienie tożsamości zgłaszającego stanowi naruszenie, za które ANAC może nałożyć karę. Zgłoszenia anonimowe są dozwolone.

Anonimowość nie kończy ochrony. Anonimowy zgłaszający może zostać później zidentyfikowany. Jeżeli wtedy spotka go odwet, tarcza ustawy nadal go chroni.

Jak sygnaliści są chronieni przed działaniami odwetowymi?

Działania odwetowe są całkowicie zakazane. Dekret wymienia 17 ich form, w tym zwolnienie, degradację, obniżenie wynagrodzenia, nękanie, negatywną opinię oraz szkodzenie reputacji w internecie. Zakaz obejmuje też groźby oraz próby.

"W postępowaniu sądowym lub administracyjnym [...] domniemywa się, że [czynności te] zostały podjęte z powodu zgłoszenia, ujawnienia publicznego lub doniesienia. Ciężar wykazania, że takie zachowanie lub czynności opierają się na powodach niezwiązanych ze zgłoszeniem [...] spoczywa na osobie, która je podjęła."
Art. 17 ust. 2 Decreto Legislativo 24/2023

Takie czynności są nieważne. Pracownik zwolniony za zgłoszenie ma prawo do przywrócenia do pracy. Sąd może też nakazać naprawienie szkody oraz zaprzestanie danego zachowania.

Dekret ogranicza również to, co można zarzucić zgłaszającemu. Aby ujawnić naruszenie, może on być zmuszony udostępnić chronione dane. Jeżeli zgłoszenie spełniało wymogi ustawy, nie ponosi za to odpowiedzialności. Każde zrzeczenie się tych zabezpieczeń jest nieważne.

Jakie kary może nałożyć ANAC?

ANAC jest jedynym organem, który nakłada kary za naruszenia dekretu. Są to kary pieniężne. Wymierza się je organizacji, a nie pracownikowi, który zgłasza w dobrej wierze. Wysokość zależy od tego, na czym polegało uchybienie.

W przypadku odwetu w sektorze prywatnym ANAC zawiadamia Krajową Inspekcję Pracy, która działa w ramach własnych uprawnień. W sprawach z sektora publicznego informuje Departament Funkcji Publicznej. Firmy stosujące model Decreto 231 muszą również wpisać te naruszenia do własnych regulacji dyscyplinarnych.

Termin 17 grudnia 2023 r. już minął. Każdy objęty zakresem włoski pracodawca powinien więc mieć już działający kanał. Powinien też mieć opublikowaną procedurę. Wytyczne ANAC precyzują, jak należy przyjmować i rozpatrywać zgłoszenia. Brakujący lub niedbały kanał sam w sobie jest naruszeniem podlegającym karze. Szerszy obraz daje nasze zestawienie ustaw o ochronie sygnalistów według krajów, które pokazuje, jak Włochy wypadają na tle reszty UE. Pierwszy praktyczny krok jest prosty. Wybierz kanał spełniający wymogi art. 4 i 5. Następnie poinformuj pracowników, że istnieje.