Mordechai Vanunu spędził 18 lat w więzieniu za ujawnienie izraelskiej bomby

Mordechai Vanunu pracował jako technik w tajnym izraelskim zakładzie atomowym w Dimonie. W 1986 roku przekazał swoje zdjęcia brytyjskiej gazecie i pokazał światu bombę, do której Izrael nigdy się nie przyznał. Mossad zwabił go do Rzymu, odurzył narkotykami i wywiózł do kraju. Odsiedział 18 lat, w większości samotnie w celi.

Kim jest Mordechai Vanunu?

Mordechai Vanunu to były izraelski technik nuklearny, który ujawnił światu izraelską bombę atomową. Urodził się w Marrakeszu w Maroku 14 października 1952 roku. Jego rodzina przeniosła się do Izraela w 1963 roku. Dorastał w biedzie, przez pewien czas się uczył, a potem podjął pracę, która odmieniła jego życie.

Mordechai Vanunu w 2005 roku, rok po wyjściu na wolność.
Ali kazak 9 (CC BY-SA 3.0)

W 1977 roku zaczął pracę w Negewskim Ośrodku Badań Jądrowych, zakładzie w pobliżu pustynnego miasta Dimona. Jego stanowisko było skromne. Był technikiem zmianowym, jednym z setek. Ale praca dawała mu dostęp do serca obiektu, a on przez dziewięć lat miał oczy szeroko otwarte.

Z czasem jego poglądy się zmieniły. Zbliżył się do lewicowych grup studenckich i zwrócił się przeciwko izraelskiemu traktowaniu Palestyńczyków. Zaczął uważać, że bomba, którą pomagał obsługiwać, to zagrożenie, o którym opinia publiczna ma prawo wiedzieć. W październiku 1985 roku zakład zredukował zatrudnienie i Vanunu stracił pracę.

Co Vanunu ujawnił o Dimonie?

Vanunu ujawnił, że Izrael zbudował duży, tajny arsenał broni jądrowej. Przekazał The Sunday Times 57 zdjęć zrobionych wewnątrz Dimony. Na ich podstawie eksperci ocenili, że Izrael posiadał od 100 do 200 głowic. To czyniło go szóstą potęgą atomową świata, znacznie wyprzedzając ówczesne szacunki.

Odtajnione zdjęcie ośrodka w Dimonie wykonane przez amerykańskiego satelitę szpiegowskiego, 1971.
Amerykański rządowy program CORONA (domena publiczna)

Te zdjęcia nie były ujęciami budynków. Pokazywały wnętrze Machon 2, ukrytego zakładu wybudowanego pod ziemią. To tam Izrael oddzielał pluton, podstawowy budulec bomby. Vanunu sfotografował komory rękawicowe, panele sterownicze i modele części głowic. Był to widok, którego żaden postronny człowiek nigdy wcześniej nie zobaczył.

Izrael zawsze trzymał się tej samej ostrożnej linii. Nie potwierdzał ani nie zaprzeczał, że posiada bombę. Taka postawa nazywana jest niejednoznacznością atomową i pozwalała Izraelowi dysponować bronią, nigdy się do niej nie przyznając. Zdjęcia Vanunu zrobiły wyłom w tej postawie, a mimo to Izrael i tak utrzymał swoją linię i robi to do dziś.

Jak wyniósł dowody na zewnątrz

Vanunu zdobył dowody w najprostszy sposób. Przyniósł do pracy aparat i fotografował tam, gdzie nikt nie patrzył. W ostatnich miesiącach pracy w zakładzie zrobił dwie rolki zdjęć w strefach objętych ścisłym zakazem. Następnie wyniósł rolki i nikomu o tym nie powiedział.

Po utracie pracy opuścił Izrael i przemierzał Azję. W 1986 roku dotarł do Australii i na pewien czas osiadł w Sydney. Zmywał naczynia i jeździł taksówką. Przeszedł też osobistą przemianę i w lipcu tego roku wstąpił do Kościoła anglikańskiego, porzucając wiarę, w której został wychowany.

W Sydney poznał Petera Hounama, reportera brytyjskiej gazety The Sunday Times. Vanunu pokazał mu zdjęcia. Gazeta sprowadziła go samolotem do Londynu i przez kilka tygodni sprawdzała jego relację. Przekazano zdjęcia Frankowi Barnaby, fizykowi jądrowemu, który przez kilka dni przepytywał Vanunu i uznał go za wiarygodnego.

Pułapka miłosna, w którą wpadł

Podczas gdy gazeta sprawdzała jego relację, Vanunu stawał się w Londynie coraz bardziej niespokojny. Przyjazna Amerykanka, która przedstawiała się jako Cindy, nawiązała z nim romans. W rzeczywistości była agentką Mossadu o nazwisku Cheryl Hanin-Bentov. Namówiła go na krótki wyjazd do Rzymu, gdzie jej siostra rzekomo miała mieszkanie.

Wyjazd był pułapką. 30 września 1986 roku agenci rzucili się na niego w rzymskim mieszkaniu. Odurzyli go narkotykami, związali i zawieźli na wybrzeże. Stamtąd łódź zabrała go na statek, a statek przewiózł do Izraela. Dotarł tam potajemnie 7 października 1986 roku, dwa dni po tym, jak gazeta opublikowała jego historię.

The Sunday Times i tak wydrukował tekst. 5 października 1986 roku na pierwszej stronie widniał nagłówek "Ujawniamy: tajemnice izraelskiego arsenału jądrowego". Wtedy źródło tej sensacji było już w celi, a opinia publiczna nie wiedziała jeszcze, gdzie się podział.

Tajny proces i 18 lat

Izrael sądził Vanunu za zamkniętymi drzwiami. Oskarżono go o zdradę i szpiegostwo w typie kwalifikowanym. Sąd nie wpuścił na salę prasy ani publiczności. W marcu 1988 roku sędziowie skazali go i wymierzyli mu 18 lat, licząc od dnia, w którym pojmano go w Rzymie.

Większość kary odbył w brutalnych warunkach. Spędził ponad 11 lat w izolatce, samotnie w małej celi z całodobowo zapalonym światłem. Izrael twierdził, że obawia się, iż wyniesie kolejne tajemnice. On twierdził, że celem było złamanie jego psychiki.

Mimo to znalazł sposób, by przemówić. Gdy policyjna furgonetka wiozła go na rozprawę, przycisnął dłoń do szyby. Na dłoni napisał, gdzie i kiedy zgarnął go Mossad:

"Vanunu M został porwany w Rzymie ITL 30.9.86 2100. Przybył do Rzymu lotem BA 504."
Wiadomość, którą Vanunu napisał na dłoni, grudzień 1986

Fotografowie uchwycili tę wiadomość, a ona obiegła cały świat. Był to pierwszy twardy dowód na to, jak Izrael porwał go na obcej ziemi. Oto jak przebiegała cała sprawa:

1. Październik 1985 - Vanunu zostaje zwolniony z zakładu w Dimonie.
2. 5 października 1986 - The Sunday Times publikuje jego rewelacje na temat broni jądrowej.
3. 30 września 1986 - Agenci Mossadu pojmują go w rzymskim mieszkaniu.
4. 7 października 1986 - Dociera potajemnie statkiem do Izraela.
5. Sierpień 1987 - Rozpoczyna się jego proces za zamkniętymi drzwiami.
6. Marzec 1988 - Zostaje skazany za zdradę i szpiegostwo.
7. 21 kwietnia 2004 - Wychodzi na wolność po 18 latach.

Jedyna rzecz, której Vanunu nigdy nie miał

Większość opowieści o tej historii sprzedaje ją jako sensacyjny thriller szpiegowski albo spiera się o to, czy był bohaterem, czy zdrajcą. Prostsza prawda leży u podstaw obu tych ujęć. Prawdziwym problemem Vanunu było to, że nie miał bezpiecznego sposobu, by podnieść alarm. Aby przekazać to, co wiedział, musiał zdradzić siebie i to właśnie go pogrążyło.

Dla pracownika takiego jak on nie istniał żaden anonimowy kanał. Musiał więc sam stać się tym kanałem. Wyniósł film w ręku, poleciał do Londynu pod własnym nazwiskiem i osobiście godzinami odpowiadał na pytania. Pułapka miłosna działa tylko na cel, który da się znaleźć i wskazać z nazwiska. Anonimowość nie zostawiłaby Mossadowi niczego, co mogliby pochwycić.

Nie miał też żadnej ochrony prawnej. Sąd orzekający w sprawie zdrady nie pyta, dlaczego zabrałeś głos. Pyta tylko, co ujawniłeś, więc "zrobiłem to, by ostrzec świat" nie liczy się wcale. I nie istniał żaden neutralny organ, który mógłby przyjąć tajemnicę tej wagi i zająć się nią. Zagraniczna gazeta była jego jedynymi drzwiami.

Nawet jego wołanie o pomoc dowiodło tej tezy. Notatka na dłoni podawała numer jego lotu, BA 504, i godzinę, o której go zabrano. Dowodem były jego własne ruchy. Nie mógł zniknąć, bo każdy zrobiony krok zostawiał ślad. Porównaj jego drogę na własną rękę z dwoma innymi słynnymi przypadkami:

Zabezpieczenia, których brakowało Vanunu, są dziś podstawą każdego poważnego systemu zgłaszania. Anonimowy punkt przyjmowania zgłoszeń, chroniona droga i niezależny odbiorca to standardowe elementy nowoczesnego systemu dla sygnalistów. Jego sprawa jest najdobitniejszą lekcją tego, ile ich brak może kosztować pojedynczego człowieka.

Życie pod nadzorem po 2004 roku

Vanunu wyszedł z więzienia Szikma 21 kwietnia 2004 roku, ale tak naprawdę nie był wolny. Państwo nałożyło na niego długą listę zakazów. Nie mógł opuścić Izraela. Nie mógł zbliżać się do lotniska, portu ani ambasady. Nie mógł rozmawiać z cudzoziemcami bez zezwolenia.

Vanunu (w środku) z biskupem Riahem Abu El-Assalem w Jerozolimie, 2005, wolny, ale wciąż pod ścisłymi ograniczeniami.
Ali kazak 9 (CC BY-SA 3.0)

Często łamał te zasady, celowo. Udzielał wywiadów i spotykał się z zagranicznymi przyjaciółmi, a państwo aresztowało go raz za razem. W 2007 i 2010 roku dostał krótkie wyroki więzienia za rozmowy z ludźmi, z którymi miał zakaz się widywać. Nigdy nie pozwolono mu osiedlić się za granicą.

Reszta świata postrzegała go zupełnie inaczej. Amnesty International uznała go za więźnia sumienia. W 1987 roku, gdy siedział w więzieniu, otrzymał Nagrodę Right Livelihood, a wielokrotnie nominowano go do Pokojowej Nagrody Nobla. Dla wielu jest symbolem jednego człowieka stającego przeciwko bombie.

Mordechai Vanunu, najczęściej zadawane pytania

Co zrobił Mordechai Vanunu?

Ujawnił tajny izraelski program broni jądrowej. Przez dziewięć lat pracował w reaktorze w Dimonie i zrobił w nim 57 zdjęć. W 1986 roku przekazał je The Sunday Times, który wykorzystał je, by pokazać, że Izrael zbudował arsenał głowic.

Dlaczego Izrael go uwięził?

Izrael oskarżył go o zdradę i szpiegostwo za ujawnienie państwowych tajemnic jądrowych. Tajny sąd skazał go w 1988 roku na 18 lat. Ponad 11 z nich odbył w izolatce.

Jak schwytano Vanunu?

Agentka Mossadu udająca turystkę, "Cindy", zwabiła go z Londynu do Rzymu obietnicą romansu. Agenci pojmali go tam 30 września 1986 roku, odurzyli narkotykami i przewieźli statkiem do Izraela.

Czy Mordechai Vanunu wciąż żyje?

Tak. Został zwolniony w 2004 roku i nadal mieszka w Izraelu pod ciężkimi ograniczeniami. Nie może opuścić kraju i był kilkakrotnie aresztowany za spotkania z cudzoziemcami wbrew zakazom.

Czy Vanunu udowodnił, że Izrael ma broń jądrową?

Jego zdjęcia dały pierwszy wgląd w głąb zakładu w Dimonie i skłoniły ekspertów do oszacowania liczby głowic na 100 do 200. Mimo to Izrael nigdy nie potwierdził ani nie zaprzeczył, że posiada bombę. To oficjalne milczenie trwa do dziś.

Podsumowanie

Vanunu zapłacił za przeciek więcej niż niemal każdy żyjący sygnalista. Oddał wolność, by pokazać opinii publicznej broń, której ich przywódcy nie chcieli nazwać. Państwo odebrało mu wolność na 18 lat, a potem trzymało go na smyczy przez kolejne lata.

A jednak najdziwniejsze jest to, co się nie zmieniło. Świat traktuje dziś izraelski arsenał jako oczywisty fakt, w dużej mierze za sprawą Vanunu. Izrael wciąż jednak nigdy nie wypowiedział tego słowa. Tajemnica, którą rozbił, to jedyna tajemnica, do której państwo odmawia się przyznać, długo po tym, jak człowiek, który ją ujawnił, przestał być zagrożeniem.