Na świecie powstało wiele interesujących książek o sygnalistach. Zaprezentujemy kilka kultowych tytułów o tych odważnych bohaterach, którzy nie zawsze otrzymywali uznanie na jakie zasługują. W świecie pełnym wielkich skandali biznesowych i politycznych sygnaliści stali się niezwykle ważnymi agentami prawdy i uczciwości.
Książki powstawały w różnych okolicznościach. W niektórych przypadkach autorzy chcieli podsumować swoją pracę śledczą i wszystkie rewelacje, z którymi się zapoznali, będąc pierwszym punktem kontaktowym z sygnalistami. Inne książki to autobiografie - często pisane przez samych sygnalistów - zawierające relacje z pierwszej ręki o ich doświadczeniach. Wreszcie reszta to fikcja literacka - jednak problemy opisane w ich fabule są prawdopodobne, a nawet inspirowane prawdziwymi wydarzeniami.
Większość prezentowanych książek stała się inspiracją dla wielu scenariuszy filmowych.
Zła krew. Największy skandal w historii start-upów - John Carreyrou
Ocena 4.5/5
„Zła Krew” opisuje upadek Theranos, niegdyś bardzo cenionego start-upu założonego i kierowanego przez Elizabeth Holmes. Holmes oszukała inwestorów, urzędników FDA (amerykańskiej Agencji Żywności i Leków) pacjentów i pracowników obietnicami rewolucyjnej technologii badania krwi, która w rzeczywistości nigdy nie działała zgodnie z oczekiwaniami. Dziennikarz John Carreyrou opisał to oszustwo, pomimo gróźb i nacisków ze strony Holmes i jej prawników. Do 2017 roku wartość Theranos osiągnęła zero, a Holmes postawiono w stan oskarżenia.
Książka Carreyrou kończy się, zanim dobiegła końca sprawa karna. Holmes została skazana za oszustwo w styczniu 2022 roku, w listopadzie tego samego roku otrzymała wyrok 11 lat i 3 miesięcy więzienia, a 30 maja 2023 roku stawiła się w federalnym obozie więziennym Bryan w Teksasie. Dzięki skróceniu kary za dobre sprawowanie jej przewidywana data wyjścia przesunęła się na około 2032 rok. W lutym 2025 roku federalny sąd apelacyjny oddalił jej ostatnią apelację, a Holmes złożyła wniosek o ułaskawienie do administracji Trumpa. Biuro Prokuratora ds. Ułaskawień oznacza go jako rozpatrywany według stanu na styczeń 2026 roku.
“Z pewnością nikt nie podejrzewał tak wielkiego kłamstwa. Fundamentalnym założeniem było „pomóc ludziom, a nie szkodzić”(...). Jeszcze innym wyjaśnieniem jest pozłacany i magiczny status, jaki społeczeństwo nadaje Dolinie Krzemowej jako miejscu, w którym spełniają się fantazje.”
Roger Lowenstein, recenzja książki “Zła Krew”, The New York Times, 2018-05-21
The Panama Papers: Breaking the Story of How the Rich and Powerful Hide Their Money - Bastian Obermayer, Frederik Obermaier
Ocena: 4/5
Bastian Obermayer i Frederik Obermaier z „Süddeutsche Zeitung” skonfrontowali się w tej książce z największym w historii wyciekiem danych związanym z prywatnymi majątkami bogaczy. Aby zbadać super skandal tzw. Kwitów z Panamy, współpracowali z globalną siecią dziennikarzy. Autorzy ujawnili ukryte powiązania kancelarii prawnych Mossack Fonseca oraz europejskich przywódców, międzynarodowych dyktatorów, arystokratów, członków rodzin królewskich i celebrytów. Przez wiele dekad te super bogate elity działały wspólnie z kancelarią, w celu ukrycia pieniędzy i unikania płacenia podatków.
“The Panama Papers” jest oparta na prawdziwej historii i potwierdza istnienie uprzywilejowanej grupy, która oczekuje życia ponad prawem.
Sądowa część tej historii przyjęła nieoczekiwany obrót. Po 85-godzinnym procesie w kwietniu 2024 roku panamski sąd 28 czerwca 2024 roku uniewinnił wszystkich 28 oskarżonych (w tym współzałożyciela Jürgena Mossacka), uznając, że dowody pobrane z serwerów kancelarii nie zostały zabezpieczone zgodnie z procedurą. Drugi współzałożyciel, Ramón Fonseca, zmarł w maju 2024 roku, na miesiąc przed wyrokiem. Prokuratura się odwołała, a świeżo wybrany prezydent Panamy José Raúl Mulino publicznie nazwał Panama Papers „mistyfikacją”. Dziennikarstwo się broni; sądowe konsekwencje, jak na razie, nie.
Polowanie na Snowdena - Luke Harding
Ocena: 4/5
„Polowanie na Snowdena” opowiada historię Edwarda Snowdena, byłego pracownika amerykańskiej Agencja Bezpieczeństwa Narodowego (NSA), który ujawnił tajne informacje o globalnych programach inwigilacji. Autor przedstawia, w jaki sposób Snowden stał się najsłynniejszym sygnalistą, w tle odnosząc się do szczegółów jego życia. Książka opisuje również jego drogę w ubieganiu się o azyl.
Harding uprościł skomplikowane tematy i wyjaśnił znaczenie działań Snowdena w sposób zrozumiały dla każdego. Doświadczenie dziennikarskie autora dodaje wiarygodności narracji.
„Polowanie na Snowdena” to pouczająca i ekscytująca lektura dla każdego, kto chce dowiedzieć się więcej o ukrytym świecie inwigilacji rządowej. Książka pomaga zrozumieć znaczenie prywatności i rolę, jaką era cyfrowa odgrywa w monitorowaniu działań obywateli przez władzę.
Książka Hardinga wyprzedza jednak najnowszy rozdział życia Snowdena. 26 września 2022 roku Władimir Putin przyznał mu rosyjskie obywatelstwo. Snowden wciąż mieszka w Rosji z żoną i dwoma synami, pracuje w rosyjskiej firmie technologicznej i pełni funkcję prezesa Freedom of the Press Foundation.
Time of the Octopus - Anatoly Kucherena
Ocena: 4/5
„Time of the Octopus” opowiada historię postaci inspirowanej Edwardem Snowdenem, byłym współpracownikiem amerykańskiej Agencji Bezpieczeństwa Narodowego (NSA), który ujawnił poufne dane dotyczące śledzenia obywateli.
W książce oficer wywiadu USA Joshua Kold zostaje uwięziony na moskiewskim lotnisku Szeremietiewo po tym jak ujawnił tajne amerykańskie globalne operacje inwigilacyjne. Gdy los Kolda wisi na włosku, moskiewski prawnik wypytuje go w sekretnym bunkrze na temat jego motywacji.
Powieść, napisana przez Anatolija Kucherenę, rosyjskiego prawnika, który reprezentował Edwarda Snowdena, oparta jest na wywiadach Kuchereny ze Snowdenem. Książka porusza temat walki między wpływową władzą a odwagą demaskatorów. Kwestionuje czy Kold jest zdrajcą, czy bohaterem walczącym z globalną tyranią przypominającą “Rok 1984” George'a Orwella.
„Time of the Octopus” posłużyła za podstawę filmu Olivera Stone'a „Snowden”.
Pamięć nieulotna - Edward Snowden
Ocena: 5/5
„Pamięć nieulotna” została napisana przez Edwarda Snowdena i opowiada o nim samym.
Książka przedstawia jego dzieciństwo, a następnie dalsze życie i pracę w CIA i NSA. Pozwala czytelnikom poznać motywację Snowdena, która skłoniła go do zostania sygnalistą i ujawnienia szpiegowania ludzi przez rząd USA. To ciekawa opowieść o braku wolności i prywatności w epoce cyfryzacji.
„Nazywam się Edward Joseph Snowden. Pracowałem dla rządu. Teraz pracuję dla społeczeństwa”.
Edward Snowden, “Pamięć nieulotna”, 2019
WikiLeaks: Inside Julian Assange's War on Secrecy - David Leigh, Luke Harding
Ocena: 4/5
„Wikileaks: Inside Julian Assange's War on Secrecy” autorstwa Davida Leigh i Luke'a Hardinga to porywająca relacja z powstania i roli kontrowersyjnej organizacji WikiLeaks. Książka zagłębia się w życie jej enigmatycznego założyciela, Juliana Assange'a i jego nieustannego dążenia do prawdy. Książka, wraz z innymi materiałami źródłowymi, została zaadaptowana na potrzeby filmu “Piąta władza” z 2013 roku.
Poprzez wywiady, dziennikarstwo śledcze i wcześniej niepublikowane dokumenty autorzy ujawniają wewnętrzne szczegóły funkcjonowania WikiLeaks, a także skutki ujawnionych przez nią informacji. Ta przekonująca narracja przedstawia świat sygnalistów i stawia ważne pytania dotyczące prywatności, tajemnicy rządowej i roli technologii w XXI wieku.
Wokół „Wikileaks: Inside Julian Assange's War on Secrecy” narodziło się wiele kontrowersji, ponieważ Wikileaks dostarczyło The Guardian nazwiska informatorów i inne poufne informacje, które nie były przeznaczone do publikacji. Mimo że dane były chronione hasłem, Leigh opublikował to hasło w książce i tym samym wrażliwe informacje stały się dostępne dla wszystkich. Przypuszcza się, że z powodu tego ujawnienia zginęło wielu informatorów WikiLeaks.
Assange napisał na skrawku papieru: ACollectionOfHistorySince_1966_ToThe_PresentDay#. „To jest hasło”, powiedział. „Ale podczas wpisywania musisz dodać jedno dodatkowe słowo. Musisz wpisać słowo „Diplomatic” przed słowem „History”. Zapamiętasz to?”
Książka opisuje sprawę w trakcie jej trwania, więc zakończenie musiało poczekać. Po niemal pięciu latach w brytyjskim więzieniu Belmarsh i siedmiu wcześniejszych w ekwadorskiej ambasadzie w Londynie Assange został zwolniony 24 czerwca 2024 roku i przewieziony na Saipan na Marianach Północnych. Tam przyznał się do jednego zarzutu z Espionage Act dotyczącego spisku w celu uzyskania i ujawnienia tajnych dokumentów obrony narodowej, a sędzia Ramona V. Manglona skazała go na karę odbytą w więzieniu: 62 miesiące. Jako wolny człowiek przyleciał do Australii 26 czerwca 2024 roku, zamykając 12-letnią walkę o ekstradycję.
Stain-Resistant, Nonstick, Waterproof, and Lethal: The Hidden Dangers of C8 - Callie Lyons
Ocena: 4.5/5
Książka opowiada o C8 - związku chemicznym produkowanym przez firmę DuPont. Chociaż C8 jest stosowany w wielu popularnych produktach z nieprzywierającą powłoką, został on uznany przez Agencję Ochrony Środowiska (Environmental Protection Agency, EPA) za potencjalny czynnik rakotwórczy i przypisuje mu się różne problemy zdrowotne.
W 2002 roku mieszkańcy Doliny Mid-Ohio odkryli C8 w swoich wodociągach. Był to skutek emisji ścieków z pobliskiej fabryki DuPont. Tematem zainteresowała się EPA. W konsekwencji, w 2005 doprowadzono do ugody w wysokości 200 milionów dolarów między firmą DuPont a dotkniętą społecznością. Zagrożenie C8 wyszło na jaw, po tym, jak firma DuPont zutylizowała C8 w pobliżu farmy należącej do jednej rodziny z Wirginii Zachodniej a niedługo po tym znaleziono padłe z powodu tajemniczej choroby bydło. Ta substancja chemiczna rozprzestrzeniła się obecnie w dwunastu stanach USA i można ją znaleźć we krwi milionów ludzi na całym świecie. EPA wezwała do globalnego wycofania C8.
Książka jest reporterskim podsumowaniem historii i batalii prawnej o C8. Jest wypełniona naukowymi szczegółami i wyjaśnieniami.
Książka wyprzedza też największe rozliczenia prawne. 22 czerwca 2023 roku firma 3M zgodziła się zapłacić do 10,3 miliarda dolarów (z limitem 12,5 miliarda), aby pomóc amerykańskim dostawcom wody oczyścić ją z PFAS. Federalny sąd ostatecznie zatwierdził ugodę 29 marca 2024 roku, a wypłaty ruszyły w trzecim kwartale 2024 roku. DuPont, Chemours i Corteva zawarły odrębną ugodę na 1,19 miliarda dolarów z dostawcami wody. New Jersey zawarło następnie ugody z 3M na 450 milionów dolarów oraz z DuPont, Chemours i Cortevą na 2 miliardy dolarów, największą ugodę środowiskową w historii stanu. 10 kwietnia 2024 roku EPA przyjęła pierwszy w USA egzekwowalny krajowy standard PFAS w wodzie pitnej: 4 części na bilion dla PFOA i PFOS, a publiczne wodociągi muszą go spełnić do 2029 roku. C8 przestał być lokalną historią z Wirginii Zachodniej.
Demaskatorka - Kathryn Bolkovac
Ocena: 5/5
„Demaskatorka” to szokująca opowieść o łamaniu praw człowieka przez amerykańskich najemników za granicą.
Napisała ją Kathryn Bolkovac, policjantka i matka z Nebraski. Bolkovac została wysłana do powojennej Bośni i Hercegowiny jako kontrahent prywatnej firmy wojskowej DynCorp International. W Bośni miała prowadzić dochodzenia w tematyce praw człowieka i kierować zespołem zajmującym się sprawami kobiet. Po przybyciu na miejsce Bolkovac odkrywa, że funkcjonariusze ONZ byli zamieszani w handel ludźmi i zmuszanie do prostytucji. Wątek ten prowadził również do najemnych żołnierzy, ONZ i rządu USA.
Autorka ujawnia wiele nieprawidłowości i zdegenerowanych zachowań, których była świadkiem podczas pobytu na misji. Książka budzi ogromne emocje, gdyż Bolkovac opisuje wiele brutalnych zachowań, jakim poddawane były kobiety - ofiary handlu ludźmi. Pokazuje, że sprawcy tych dramatycznych wydarzeń są bezkarni i nie ponoszą żadnej odpowiedzialności.
Pomimo niebezpieczeństwa Bolkovac zebrała niezbędne dowody i ostatecznie wygrała proces przeciwko DynCorp. Ta książka opowiada jej historię odwagi i walki o sprawiedliwość dla poszkodowanych kobiet. Bolkovac do dziś działa na rzecz walki z handlem ludźmi i w 2020 roku uruchomiła program edukacji o prawach człowieka dla uczniów szkół średnich.
Intrygant - Kurt Eichenwald
Ocena: 4.5/5
„Intrygant” Kurta Eichenwalda to prawdziwy thriller kryminalny, który zagłębia się w największy skandal związany ze zmowa cenową w historii Ameryki, z udziałem giganta agrobiznesu Archer Daniels Midland (ADM). Książka skupia się na złożonej historii Marka Whitacre'a, dyrektora, który został informatorem. Oferuje spojrzenie od wewnątrz na dochodzenie FBI. Mistrzowska narracja Eichenwalda ożywia sieć kłamstw, zdrad i negocjacji o wysoką stawkę, które były kwintesencją tej sprawy.
Autor maluje barwny portret Whitacre'a, błyskotliwej, ale trudnej we współpracy osoby. Narracja odkrywa postać Whitacre'a, ujawniając psychologiczne i emocjonalne złożoności kierujące jego działaniami. Czytelnicy kwestionują motywy nie tylko sygnalisty, ale także agentów FBI, kadry kierowniczej i systemu prawnego.
Książka jest wciągająca, pełna nieoczekiwanych zwrotów akcji, trzymająca czytelnika w napięciu. Wielka dbałość o szczegóły i trzymająca w napięciu narracja Eichenwalda sprawiają, że „Intrygant” to obowiązkowa lektura dla osób zainteresowanych przestępczością korporacyjną i sygnalistami.
Historia toczy się dalej po wydaniu książki. Whitacre odsiedział dziewięć lat za sprzeniewierzenie 9,5 miliona dolarów w ADM podczas swojej współpracy z FBI, wyszedł na wolność w grudniu 2006 roku i odbudował karierę. Od 2025 roku jest wiceprezesem ds. Kultury i Troski oraz dyrektorem wykonawczym t-factor Leadership Initiative w Coca-Cola Consolidated, gdzie publicznie opowiada o drodze od informatora przez skazańca do firmowego lidera.
Class Action: The Landmark Case that Changed Sexual Harassment Law - Clara Bingham, Laura Leedy Gansler
Ocena: 4/5
„Class action” Clary Bingham i Laury Leedy Gansler opowiada prawdziwą historię Lois Jenson. To samotna matka, która wraz z innymi kobietami doświadczała długotrwałego molestowania seksualnego w kopalni żelaza w północnej Minnesocie.
Jenson, początkowo zwabiona wysoką płacą, podjęła pracę w zdominowanej przez mężczyzn kopalni. Tam spotykała się z nieustannym prześladowaniem. Co więcej, firma wciąż ignorowała jej prośby o pomoc. Przez 25 lat Jenson walczyła o sprawiedliwość, poświęcając swoje zdrowie fizyczne i psychiczne. Dzięki wsparciu innych kobiet-górników i znakomitemu zespołowi prawników ostatecznie zwyciężyła. Jenson kontra Eveleth Mines, pierwszy pozew zbiorowy w Stanach Zjednoczonych dotyczący molestowania seksualnego, zmienił krajobraz prawny i życie poszkodowanych kobiet.
Bingham i Gansler przedstawiają emocjonalny koszt prowadzenia nawet najbardziej udanych i uzasadnionych procesów sądowych, podkreślając znaczenie tej sprawy jako części dziedzictwa każdej kobiety.
„Wspaniale opisane, udokumentowane i napisane… Bohaterka Lois Jenson, pracownica kopalni w Minnesocie, to prawdziwa Erin Brockovich. Jej wojna to nie tylko wojna każdej kobiety, ale każdego obywatela”.
Bob Woodward, autor książki “Wszyscy Ludzie Prezydenta”
Nowy głos: Careless People - Sarah Wynn-Williams
Ocena: 4.5/5
Lista miała dziesięć pozycji, gdy zestawiliśmy ją w 2023 roku. Jedna nowa książka zasłużyła na osobne miejsce.
Sarah Wynn-Williams, nowozelandzka dyplomatka, która w latach 2011-2017 pełniła funkcję dyrektorki Global Public Policy w Facebooku, wydała „Careless People” 11 marca 2025 roku. W ciągu kilku tygodni książka trafiła na szczyt listy bestsellerów The New York Times. Próba Mety, aby zamknąć jej usta przez prywatny arbitraż, zamiast wyciszyć sprawę, wypchnęła książkę na pierwsze strony gazet.
Wspomnienia autorki zarzucają Markowi Zuckerbergowi, że zabiegał o Pekin, oferując narzędzia cenzury w celu wejścia na chiński rynek; że Facebook nie zareagował na mowę nienawiści poprzedzającą ludobójstwo Rohingya w Mjanmie; że systemy reklamowe firmy namierzały nastoletnie dziewczyny po usunięciu przez nie własnych selfie; oraz że wyższa kadra, w tym Sheryl Sandberg i Joel Kaplan, nadzorowała kulturę pracy, którą Wynn-Williams opisuje jako pełną molestowania.
Wynn-Williams zeznawała przed podkomisją Sądownictwa Senatu USA w kwietniu 2025 roku i otrzymała w 2025 roku nagrodę dla sygnalistów za „niezwykłą odwagę”. Książka dobrze pasuje obok „Pamięci nieulotnej” Snowdena i „Demaskatorki” Bolkovac: to relacja z pierwszej ręki osoby, która nie zamierzała być sygnalistką i stała się nią dopiero wtedy, gdy firma przestała jej słuchać.
