Wet bescherming klokkenluiders, bescherming van melders in Nederland

De Wet bescherming klokkenluiders is de Nederlandse klokkenluiderswet. Zij beschermt mensen die misstanden op het werk melden. Zij zet EU-richtlijn 2019/1937 om in Nederlands recht. Zij verving de oudere Wet Huis voor klokkenluiders en is van kracht sinds 18 februari 2023. De wet legt werkgevers verplichtingen op, kent vaste termijnen voor de behandeling van een melding en biedt sterke bescherming tegen represailles. Eén onderdeel ligt nog op de plank. De boetes staan in de wet, maar zijn nog niet in werking gesteld. Hieronder leggen we uit voor wie zij geldt, wat u moet inrichten en hoe de bescherming in de praktijk werkt.

Wie moet de Wet bescherming klokkenluiders naleven?

In de private sector begint de verplichting bij 50 personen. Elke werkgever met 50 of meer werknemers moet een interne meldprocedure hebben. Bedrijven in gereguleerde sectoren, zoals financiële dienstverlening, vallen er bij elke omvang onder. Hun eigen EU-regels verlagen de drempel.

De publieke sector valt er over de hele linie onder. Overheidsorganen, provincies en gemeenten vallen allemaal onder de wet. Kleine publieke werkgevers worden niet ontzien zoals de richtlijn dat voor kleine gemeenten toestond. Zo dragen een dorpsraad en een landelijk ministerie dezelfde verplichting.

Middelgrote bedrijven kregen meer tijd. Grote werkgevers met 250 of meer mensen moesten voldoen vanaf de dag dat de wet in werking trad. Private werkgevers met 50 tot 249 werknemers hadden tot 17 december 2023 de tijd. Die kleinere bedrijven mogen ook middelen en personeel delen om meldingen te behandelen.

Hoe richt u de interne meldprocedure in?

Het interne kanaal is de eerste aanspreekplek. De wet ziet het als de natuurlijke route wanneer het probleem binnen de organisatie kan worden opgelost zonder risico voor de melder. Het moet openstaan voor werknemers en voor de ruimere kring rond het bedrijf. Daartoe behoren zelfstandigen, stagiairs en mensen die voor leveranciers werken.

"De werkgever bij wie in de regel ten minste vijftig personen werkzaam zijn, stelt voor hen een procedure vast voor het melden van een vermoeden van een misstand binnen zijn organisatie."
Artikel 2 van de Wet bescherming klokkenluiders

De procedure moet aan verschillende regels voldoen:

• meldingen aannemen schriftelijk en telefonisch, en op verzoek in een persoonlijk gesprek;
• de melder binnen 7 dagen een ontvangstbevestiging sturen;
• binnen 3 maanden terugkoppeling geven over de beoordeling en eventuele opvolging;
• een onpartijdige persoon of team aanwijzen om meldingen te behandelen en op te volgen;
• de identiteit van de melder vertrouwelijk houden en meldingen vastleggen in een apart register;
• medewerkers ook laten melden bij een externe instantie, en hun uitleggen hoe.

De ondernemingsraad heeft inspraak. Het instellen of wijzigen van de procedure vereist de instemming van de ondernemingsraad (ondernemingsraad), dus dit is geen document dat u stilletjes kunt wegbergen. Eén verplichting sluimert nog: de plicht om anonieme meldingen te behandelen staat in de wet, maar is nog niet in werking gesteld, in afwachting van nadere regelgeving.

WeMoral is gehoste klokkenluiderssoftware. Zij is ontworpen rond de Wet bescherming klokkenluiders. Uw ondernemingsraad moet de inrichting goedkeuren. Zo legt u hun er een voor die al aan de wet voldoet. Meldingen blijven verzegeld. Alleen de behandelaars kunnen ze openen. Zij komt met een beleidssjabloon en een gids om het meldkanaal in gebruik te nemen.

Wat kunt u melden?

De wet gaat uit van een breed begrip van misstand. De Nederlandse term is misstand. Via de interne procedure of een externe instantie kunt u het volgende melden:

• schendingen van het recht van de Europese Unie die onder Richtlijn 2019/1937 vallen;
• een handelen of nalaten dat het maatschappelijk belang schaadt, waarbij een wettelijke regel wordt overtreden of waarbij er gevaar is voor de volksgezondheid, de veiligheid of het milieu;
• hetzelfde soort gevaar binnen een organisatie, ook waar nog geen enkele regel is overtreden.

Sommige zaken vallen buiten de wet. Zij gaat niet boven regels over nationale veiligheid, het beroepsgeheim van advocaten en artsen, de geheimhouding van rechterlijke beraadslagingen of het strafprocesrecht. Een louter persoonlijke klacht, zonder breder maatschappelijk belang, is evenmin een misstand. Fraude, het verdoezelen van veiligheidsgebreken en het misbruik van publiek geld zijn het soort zaken dat de wet voor ogen heeft.

Wie wordt beschermd?

De bescherming reikt veel verder dan de persoon op de loonlijst. Een melder (melder) is iedereen die door zijn werk kennis krijgt van een misstand en die meldt of openbaar maakt. We zetten dit volledig uiteen in ons stuk over wie een klokkenluider is. Onder de wet kan dat zijn:

• de werknemer, huidige of voormalige;
• de zelfstandige en de opdrachtnemer;
• de vrijwilliger, stagiair en stagelopende, betaald of onbetaald;
• de sollicitant die de feiten tijdens het solliciteren te weten kwam;
• aandeelhouders en leden van een bestuurs- of toezichthoudend orgaan;
• mensen die werken voor leveranciers en onderaannemers.

Het schild beschermt ook wie in de vuurlinie terechtkomt: een collega die de melder helpt, een verbonden derde zoals een familielid, en de persoon binnen het bedrijf die de melding behandelt.

Hoe worden klokkenluiders beschermd?

De kern van de wet is het verbod op represailles. De bescherming begint vanaf het moment van de melding of de openbaarmaking. Er is één voorwaarde: de melder moet op dat moment redelijke gronden hebben gehad om te geloven dat de informatie juist was, en dat het een misstand betrof die onder de wet valt.

Verbod op benadeling

Een werkgever mag een melder niet benadelen. De Nederlandse term is benadeling, en de wet somt haar breed op: ontslag, schorsing, degradatie, een onthouden promotie, een slechtere beoordeling, een salariskorting, een overplaatsing, intimidatie, uitsluiting of een geschonden reputatie. Het verbod dekt ook de dreiging of poging om een van deze te doen. De melding hoeft niet juist te worden bewezen. De melder heeft alleen een redelijke reden nodig om te geloven dat zij juist was.

"Een melder mag tijdens en na de behandeling van een melding van een vermoeden van een misstand niet worden benadeeld, mits de melder op het moment van de melding aan de werkgever, een bevoegde autoriteit of een ander bevoegd orgaan redelijke gronden had om aan te nemen dat de gemelde informatie juist was."
Artikel 17e van de Wet bescherming klokkenluiders

Omkering van de bewijslast

De melder hoeft het verband niet te bewijzen. Zodra iemand volgens de regels heeft gemeld en daarna nadeel heeft geleden, wordt aangenomen dat het nadeel een represaille is. Nu moet de werkgever het tegendeel bewijzen. Hij moet aantonen dat de maatregel niets met de melding te maken had.

"Indien een melder tijdens of na de behandeling van een melding aan de werkgever, een bevoegde autoriteit of een ander bevoegd orgaan, of na een openbaarmaking, wordt benadeeld, wordt vermoed dat de benadeling het gevolg is van de melding of de openbaarmaking."
Artikel 17eb van de Wet bescherming klokkenluiders

Meldroutes

De wet geeft een melder drie routes voor dezelfde misstand:

• Intern kanaal naar de eigen meldprocedure van de werkgever. Dit is de natuurlijke eerste stap wanneer de zaak binnen de organisatie kan worden opgelost.
• Extern kanaal naar een bevoegde autoriteit, zoals het Huis voor Klokkenluiders. Het staat te allen tijde open, en u mag er rechtstreeks naartoe zonder eerst intern te melden.
• Openbaarmaking aan het publiek, bijvoorbeeld de pers. Dit is alleen onder strikte voorwaarden beschermd, zoals niets-doen of acuut gevaar.

Verschillende autoriteiten nemen externe meldingen aan. De juiste hangt af van het onderwerp. Een externe autoriteit bevestigt een melding binnen 7 dagen en geeft binnen 3 maanden terugkoppeling, een termijn die zij eenmalig met nog eens 3 maanden mag verlengen.

Wat gebeurt er met werkgevers die de regels overtreden?

Hier is de Nederlandse wet ongebruikelijk. Zij benoemt sancties voor een werkgever die geen procedure heeft, een aanbeveling negeert of een melder bestraft. De onderzoeksafdeling van het Huis voor Klokkenluiders zou boetes en dwangsommen kunnen opleggen. Maar deze bevoegdheden bleven buiten het deel dat in 2023 in werking trad. Zij wachten op nieuwe regels. Tot in 2025 werkte de overheid nog uit hoe zij in werking konden worden gesteld.

Voorlopig loopt de handhaving langs twee sporen. Het Huis voor Klokkenluiders kan de misstand onderzoeken en de manier waarop een melder is behandeld. Het kan vervolgens zijn bevindingen en aanbevelingen publiceren, maar het kan geen boete opleggen. De echte tanden zitten bij de civiele rechter. Een melder kan een ontslag of andere represaille aanvechten, steunen op de omgekeerde bewijslast en schadevergoeding eisen. Een ontslag dat het verbod overtreedt kan ongedaan worden gemaakt of in schadevergoeding worden omgezet.

De Wet bescherming klokkenluiders is vandaag van kracht, dus elke werkgever boven de drempel zou zijn interne procedure al moeten hebben draaien. De ontbrekende boetes maken de verplichting niet vrijblijvend. Zij stellen slechts één vorm van druk uit, terwijl de civiele route wagenwijd open blijft. Om te zien hoe de Nederlandse regels zich verhouden tot de rest van Europa, bekijk onze lijst van klokkenluiderswetten per land. Het kanaal vroeg inrichten is nog altijd de goedkoopste manier om aan de goede kant van de wet te blijven.